Cam bù Hương Sơn là giống cam quả to, vỏ dày và sần, khi chín vàng cam, múi mọng, vị ngọt thanh xen chút chua, trồng nhiều ở vùng đồi Hương Sơn (huyện cũ) phía tây tỉnh Hà Tĩnh. Mùa chính rơi vào những tháng cuối năm âm lịch, rộ nhất trước Tết. Người mua làm quà nên chọn quả nặng tay, vỏ căng, cuống còn tươi; nhờ vỏ dày, cam bù để nơi thoáng được lâu hơn phần lớn loại cam vỏ mỏng, đủ cho một chuyến đi vài ngày mà không cần ướp lạnh.
Bài này đi theo những việc người mua thật sự phải làm: nhận ra cam bù giữa các loại cam khác ở chợ, canh mùa, chọn từng quả, đóng thùng cho xe khách hoặc máy bay, rồi cất ở nhà. Chuyện giống cam và đất đồi chỉ nhắc ở mức đủ hiểu vì sao cùng tên "cam bù" mà quả ở các sạp chênh nhau khá rõ.
Cam bù khác cam thường ở chỗ nào nhìn được
Đặt cạnh cam sành hay cam đường, cam bù dễ nhận ra nhờ kích cỡ: quả lớn, nhiều quả to hơn nắm tay người lớn, dáng hơi dẹt, đáy thường có vết lõm hoặc núm nhỏ. Vỏ dày, bề mặt sần với các túi tinh dầu nổi rõ; khi chín cây, màu vỏ chuyển từ xanh sang vàng cam, có quả vẫn còn mảng xanh ở phía cuống mà ruột đã ngọt. Bóc ra, cùi trắng dày hơn cam thường nhưng tách khỏi múi khá dễ, múi to, tép mọng và nhiều nước.
Vị cam bù khi đủ độ chín là ngọt thanh, có độ chua nhẹ ở hậu vị, mùi thơm của tinh dầu vỏ khá rõ khi bóc. Đây là kiểu vị nhiều người lớn tuổi ở miền Trung quen gọi là "ngọt mát", khác với vị ngọt đậm, ít chua của một số giống cam nhập hoặc cam lai.
Điều người mua cần nhớ: cái tên "cam bù" được dùng khá rộng, cam quả to vỏ sần trồng ở nơi khác, hoặc cam bù thu hoạch non cho kịp chợ Tết, đều có thể bày chung một sạp. Bài này không hướng dẫn "bắt" hàng giả bằng mẹo, vì không mẹo nào chắc chắn; thay vào đó là những dấu hiệu độ chín và độ tươi mà ai cũng kiểm được bằng tay.
Mùa cam bù và thời điểm dễ mua
Mùa chính là cuối năm. Cam bù ra hoa vào mùa xuân và cho quả chín vào khoảng tháng Mười một, tháng Chạp âm lịch, kéo đến sát Tết. Thời điểm cụ thể lệch theo năm, theo độ cao vườn và theo cách chăm, nên trước chuyến đi nên hỏi người quen hoặc người bán ở chợ tỉnh xem vườn đã thu rộ chưa.
Đầu vụ dễ gặp quả chưa đủ ngọt. Những đợt hái đầu tiên thường để đón giá đầu mùa, quả có thể còn chua gắt, cùi dày, nước ít. Nếu không vội, đợi thêm vài tuần đến khi cam chín rộ, vỏ đã vàng đều hơn, sẽ dễ chọn được quả ngọt.
Sát Tết, hàng nhiều nhưng lẫn nhiều. Dịp cận Tết lượng người mua tăng mạnh, cam từ nhiều nơi được gom về các chợ đầu mối và dọc quốc lộ, kèm tên Hương Sơn. Đây cũng là lúc có cam bị hái sớm rồi để chín màu. Mua lúc này nên thử nếm một quả ngay tại chỗ.
Ngoài mùa, quả còn trên chợ thường là hàng trữ. Sau Tết vẫn có cam bù, phần lớn là hàng hái muộn hoặc trữ lại. Quả trữ lâu vỏ mềm, nhăn nhẹ, nước giảm. Không phải hàng xấu, nhưng không nên mua để mang đi xa thêm nhiều ngày.
Chọn từng quả: nhìn, cầm, ngửi
Bảng dưới gom các dấu hiệu nhận biết bằng giác quan, kiểm được ngay ở sạp mà không cần bổ quả. Không dấu hiệu nào quyết định một mình; quả đạt được nhiều cột bên trái thì đáng chọn.
| Điểm kiểm | Nên chọn | Nên tránh |
|---|---|---|
| Cầm trên tay | Nặng so với kích cỡ, chắc tay | To mà nhẹ bổng: thường cùi dày, ít nước hoặc đã khô ruột |
| Vỏ | Căng, bóng nhẹ, túi tinh dầu nổi đều | Nhăn, mềm lún, có vết thâm ướt hay đốm mốc |
| Cuống | Còn xanh, khô ráo, dính chặt | Rụng cuống, chỗ cuống thâm đen hoặc chảy nước |
| Màu | Vàng cam chuyển dần, có thể còn mảng xanh nhỏ | Vàng rực đều tăm tắp nhưng vỏ xanh bên trong khi cạo nhẹ |
| Mùi | Thơm tinh dầu khi miết vỏ | Mùi chua lên men, mùi hắc lạ |
| Đáy quả | Núm hoặc vết lõm khô, sạch | Đáy mềm, có nước rỉ |
Nếu người bán cho nếm, hãy nếm một quả ở giữa sọt chứ không chỉ quả bày trên cùng. Hỏi thêm cam hái hôm nào: cam hái trong vòng vài ngày giữ được lâu hơn hẳn cam đã nằm chợ cả tuần.
Đóng thùng cam mang theo xe khách hoặc máy bay
Cam bù vỏ dày nên chịu va chạm tốt hơn nhiều loại quả, nhưng hai thứ làm hỏng cam trên đường là hơi ẩm bí trong túi kín và một quả dập làm lây sang cả thùng.
- Chỉ đóng quả lành, khô vỏ. Quả vừa rửa hay dính sương phải lau khô trước, vì hơi nước đọng trong thùng làm mốc lan nhanh.
- Chọn thùng các-tông cứng có lỗ thoáng; không nhét cam vào túi ni-lông buộc kín.
- Lót đáy bằng giấy báo hoặc giấy vụn, xếp cam một hai lớp, chèn giấy giữa các lớp để quả không lăn.
- Không xếp chung với quả mềm (chuối chín, hồng, xoài) hay đồ có mùi mạnh như mắm, tương.
- Đi máy bay: cam là quả tươi, thường được mang khi bay nội địa, nhưng quy định hành lý và số cân thay đổi theo hãng; nên hỏi hãng trước. Mang ra nước ngoài thì phải kiểm quy định kiểm dịch thực vật của nước đến, nhiều nơi cấm quả tươi có múi.
- Gửi xe khách: dán chữ "hàng dễ hỏng, không đè" ở mặt thùng và dặn nhà xe để nơi khô, không sát động cơ.
- Đến nơi, mở thùng ngay trong ngày, nhặt riêng quả có vết dập ra ăn trước.
Với quãng đường một đến ba ngày, cam bù đóng như trên thường về tới nơi vẫn tươi. Đường dài hơn hoặc trời nóng ẩm thì nên mua quả còn hơi xanh một chút so với ý định ăn.
Cất cam ở nhà và để được bao lâu
Cam bù không chín thêm nhiều sau khi hái như chuối hay xoài; độ ngọt gần như đã chốt từ lúc rời cây, để thêm chỉ làm vỏ mềm và nước giảm. Vì vậy cất cam là để giữ, không phải để ủ cho ngon hơn.
Ở nhiệt độ phòng mùa đông miền Bắc, nơi thoáng, tránh nắng, cam bù thường giữ được khoảng hai đến ba tuần, tùy quả hái sớm hay muộn. Trải cam thành lớp mỏng trên mẹt hoặc kệ, không chất đống, mỗi vài ngày lật và nhặt quả mềm. Nếu muốn giữ lâu hơn, cho cam vào ngăn mát tủ lạnh trong túi giấy hoặc túi ni-lông có đục lỗ; lấy ra ăn thì để vài chục phút cho bớt lạnh, vị sẽ rõ hơn.
Cam bày mâm ngũ quả ngày Tết nên chọn quả vỏ còn mảng xanh, cuống tươi, vì phải bày nhiều ngày dưới đèn và hơi nóng. Sau Tết lấy xuống ăn ngay, không để quả bày lâu rồi mới cất vào tủ.
Vỏ cam bù dày, thơm, nhiều nhà giữ lại phơi khô để dùng khi nấu hoặc làm thơm tủ. Nếu định dùng vỏ cho món ăn, nên rửa kỹ và gọt mỏng phần ngoài, vì người mua không biết vườn đã phun gì trước khi hái.
Cam bù trong một chuyến đi Hà Tĩnh và những thứ dễ nhầm
Cam bù thường là món đầu tiên người ta nghĩ đến khi về Hà Tĩnh dịp cuối năm. Vài điểm giúp chuyến mua gọn hơn:
- Cam bù không phải cam Vinh. Cam Vinh là tên gọi gắn với vùng trồng cam ở Nghệ An, quả nhỏ hơn, vỏ mỏng hơn, mùa và vị khác. Hai thứ hay bị gọi lẫn ở chợ phía Nam.
- Cam bù không phải bưởi. Một số người ngoài vùng thấy quả to vỏ sần tưởng là bưởi non. Bưởi Phúc Trạch cũng là sản vật nổi tiếng của Hà Tĩnh, mùa khác và cách chọn khác.
- Mua tận vườn hay mua ở chợ. Vào vườn có thể tận mắt xem cam trên cây, nhưng đường đồi xa, và việc mua tận gốc, đặt cọc, nhờ gửi đi là chuyện giao dịch riêng. Ở chợ tỉnh và chợ thị trấn, người mua làm quà vẫn chọn được quả tốt nếu biết kiểm như bảng ở trên.
- Đi cùng chuyến với kẹo cu đơ và hồng ngâm. Nếu đi mùa thu, Hà Tĩnh còn có hồng ngâm Thạch Hà; quanh năm có kẹo cu đơ. Mỗi thứ có cách giữ riêng, đừng đóng chung một thùng.
- Người có bệnh dạ dày nên ăn vừa phải. Cam có vị chua nhẹ; người đang bị trào ngược hay viêm dạ dày nên ăn sau bữa, không ăn lúc đói. Đây là lưu ý thông thường với quả có múi, không phải điều riêng của cam bù.
Mấy hiểu lầm hay gặp khi mua cam bù
"Quả càng to càng ngon." Quả quá cỡ thường cùi dày, vỏ dày, tỷ lệ múi thấp, có khi khô ruột. Quả vừa tay, nặng, vỏ căng thường cho nhiều nước hơn. Mua làm quà bày mâm thì chọn to, mua để ăn thì chọn vừa.
"Vỏ sần là cam bù thật." Vỏ sần là đặc điểm của nhiều giống cam, quýt vỏ dày. Riêng dấu hiệu này không nói được quả đến từ đâu. Người mua chỉ kiểm được độ chín, độ tươi; nguồn gốc thì dựa vào việc mua ở nơi quen, hỏi rõ vườn và nếm thử.
"Cam để lâu sẽ ngọt thêm." Cam là quả không chín tiếp đáng kể sau khi hái. Để lâu, vị chua có thể dịu đi chút ít vì quả mất nước, nhưng đổi lại múi khô và vỏ mềm. Không nên mua cam chua về với hy vọng để ít ngày cho ngọt.
"Cam bóng đẹp là cam sạch." Vỏ quá bóng, đều màu có khi là do lau dầu hoặc phủ sáp cho bắt mắt. Điều này không nói lên cam có an toàn hay không; trước khi ăn và nhất là khi dùng vỏ, rửa kỹ bằng nước sạch là đủ cho người mua thông thường.
Câu hỏi thường gặp
Cam bù có mang đi máy bay được không?
Bay nội địa, cam tươi thường được mang theo hành lý, miễn đóng gói gọn và trong số cân cho phép; quy định cụ thể mỗi hãng khác nhau nên hỏi trước. Mang ra nước ngoài thì phải tra quy định kiểm dịch của nước đến, vì nhiều nước hạn chế hoặc cấm quả có múi tươi.
Vì sao có quả cam bù vỏ vàng mà ăn vẫn chua?
Màu vỏ không phải thước đo độ ngọt chắc chắn. Quả hái non rồi để lâu vẫn có thể vàng vỏ mà ruột chua. Ngược lại, quả chín cây có khi còn mảng xanh. Cầm nặng tay, vỏ căng, cuống tươi và nếm thử là cách tin cậy hơn.
Cam bù để tủ lạnh có mất ngon không?
Ngăn mát giúp cam giữ nước lâu hơn, không làm hỏng vị nếu quả được bọc thoáng, không để sát ngăn đá. Chỉ nên lấy ra trước khi ăn ít phút để bớt lạnh, vì vị ngọt và mùi thơm cảm nhận rõ hơn ở nhiệt độ không quá thấp.
Mua cam bù làm quà Tết nên mua trước bao lâu?
Nếu cam bày mâm ngũ quả, mua trước Tết khoảng một tuần là vừa, chọn quả còn chút xanh và cuống tươi. Nếu mua để biếu ngay, chọn quả đã vàng đều hơn. Mua quá sớm khi đầu vụ dễ gặp quả chưa đủ ngọt.
Có nên mua cam bù qua mạng khi không đến được Hà Tĩnh?
Có thể, nhưng người mua chỉ thấy ảnh. Nên hỏi rõ cam hái ngày nào, gửi bằng cách gì, quả dập thì xử lý ra sao, và nhận hàng thì mở kiểm ngay. Bài này không giới thiệu nơi bán cụ thể nào.
Trẻ nhỏ ăn cam bù được không?
Được, như các loại cam khác, chú ý bỏ hạt và cho ăn lượng vừa phải. Trẻ dưới một tuổi hoặc có tiền sử dị ứng nên hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi cho ăn quả có múi lần đầu.