Quýt Gia Luận là quýt trồng ở vùng xã Gia Luận, phía bắc đảo Cát Bà (Hải Phòng), thường có hàng vào cuối năm, quanh mùa Tết. Người trên đảo mô tả quýt có vỏ mỏng, màu vàng cam khi chín, múi mọng, vị ngọt thanh. Đây là loại quả nhỏ gọn, dễ mang theo trên phà về đất liền, nhưng vỏ mỏng nên dễ dập và nhanh héo hơn bưởi.
Tư liệu công khai về giống quýt này không nhiều, sản lượng cũng nhỏ so với các vùng cam quýt lớn. Vì vậy bài không đưa số liệu về diện tích hay năng suất mà tập trung vào những gì người mua dùng được: lúc nào có hàng, chọn quả thế nào, tránh quả úng, đóng gói qua phà, cáp treo và đường bộ, giữ ở nhà được bao lâu. Bài không nêu giá và không giới thiệu vườn hay cửa hàng cụ thể.
Gia Luận ở đâu trên đảo Cát Bà
Cát Bà là đảo lớn nhất của quần đảo cùng tên, thuộc Cát Hải, TP Hải Phòng. Gia Luận nằm ở phía bắc đảo, gần bến phà nối sang phía vịnh Hạ Long của Quảng Ninh. Phần lớn khách du lịch dừng ở khu thị trấn phía nam đảo, nên nhiều người đến Cát Bà vài lần mà chưa từng đi qua vùng Gia Luận. Nếu đi bằng phà từ phía Quảng Ninh sang, Gia Luận lại là nơi đặt chân đầu tiên.
Đảo có địa hình núi đá vôi xen thung lũng nhỏ; vườn cây ăn quả ở đây thường là vườn hộ gia đình, xen với nhà ở và ruộng. Điều này giải thích vì sao quýt Gia Luận không có mặt rộng rãi ở các chợ đầu mối: sản lượng nhỏ, chủ yếu bán cho khách qua đảo và người trong vùng.
Một điều người mua nên biết: khi một sản vật nổi tiếng mà sản lượng nhỏ, trên thị trường sẽ có nhiều quả mang tên vùng nhưng đến từ nơi khác. Quýt bán ở chợ trung tâm thị trấn hoặc ven đường lên đảo có thể là quýt Gia Luận, cũng có thể là quýt chở từ đất liền ra. Câu hỏi "vườn nhà mình hay lấy ở đâu" và việc mua trực tiếp ở vùng Gia Luận vẫn là cách đáng tin nhất.
Mùa quýt và thời điểm nên mua
Như nhiều giống quýt miền Bắc, quýt Gia Luận chín vào mùa đông. Hàng thường rải rác từ khoảng tháng mười, tháng mười một dương lịch và nhiều hơn khi gần Tết. Mùa vụ cụ thể thay đổi theo thời tiết từng năm, theo vườn và theo cách chăm; muốn đi đúng lúc, nên hỏi người quen trên đảo hoặc nơi lưu trú trước chuyến đi.
Đầu vụ, quýt vỏ còn xanh pha vàng, vị chua rõ hơn; giữa và cuối vụ, vỏ vàng cam, vị ngọt hơn. Khác với bưởi, quýt không cải thiện nhiều sau khi hái: vỏ mỏng mất nước nhanh, múi dễ khô. Vì thế mua quýt nên mua vừa đủ dùng trong một hai tuần, không mua quá sớm để dành đến Tết như bưởi.
Mùa đông cũng là lúc biển có thể động do gió mùa đông bắc. Phà và tàu ra đảo đôi khi tạm dừng. Nếu kế hoạch chính của chuyến đi là mua quýt, nên có phương án dự phòng về ngày đi; còn nếu đi Cát Bà vì việc khác, coi quýt là món "gặp thì mua" sẽ đỡ thất vọng.
Chọn quýt ngọt, tránh quả úng: các bước ngay tại vườn
Những dấu hiệu dưới đây áp dụng cho quýt nói chung, giúp bạn chọn được lô quả tốt hơn khi không có điều kiện nếm thử từng quả.
- Cầm và so độ nặng. Quả nặng tay so với cỡ thường mọng nước. Quả nhẹ, vỏ phồng tách khỏi múi (bóp thấy rỗng) thường đã khô múi hoặc để lâu.
- Nhìn màu và độ bóng của vỏ. Vỏ vàng cam đều hoặc chuyển màu tự nhiên từ cuống xuống, có túi tinh dầu nhỏ, miết thấy thơm. Vỏ quá bóng, màu đều tăm tắp, không mùi nên dè chừng.
- Bóp nhẹ quanh quả. Quả căng, đàn hồi là tốt. Chỗ nào mềm lún, thâm hoặc ướt là dấu hiệu dập, úng; quả dập trong thùng sẽ làm hỏng cả những quả xung quanh.
- Xem cuống. Quýt hái có cuống, lá còn tươi thường mới hái. Cuống đen, rụng hẳn, chỗ cuống có mốc trắng hoặc xanh là quả đã để lâu.
- Xin thử một quả từ chính lô định mua. Vị chua ngọt của quýt thay đổi theo cây, theo phía nắng; thử một quả ngẫu nhiên trong lô cho biết nhiều hơn mọi lời giới thiệu.
Đừng chọn chỉ theo cỡ quả. Quýt quá to so với giống đôi khi vỏ dày, múi xốp; quýt cỡ vừa, vỏ mỏng, căng thường cho tỉ lệ múi cao hơn. Mỗi giống có cỡ quả bình thường của nó, nên hỏi người trồng "quả cỡ này là bình thường hay to".
Mang quýt qua phà, cáp treo và đường bộ
Rời Cát Bà, khách thường đi phà hoặc cáp treo nối sang phía Hải Phòng, hoặc phà sang phía Quảng Ninh, rồi tiếp tục đường bộ. Mỗi lần chuyển phương tiện là một lần thùng quả bị nhấc lên đặt xuống. Quýt vỏ mỏng, dập một quả là chảy nước, làm ẩm cả thùng; vì vậy đóng gói quýt quan trọng hơn đóng gói bưởi nhiều.
Cách đóng an toàn là dùng thùng carton cứng có lỗ thoáng, lót giấy dưới đáy, xếp quýt không quá ba bốn lớp, giữa các lớp lót giấy. Không dùng túi ni lông buộc kín: hơi nước từ quả đọng lại, vỏ dễ mốc chỉ sau một hai ngày. Nếu mua nhiều, chia hai thùng nhỏ thay vì một thùng lớn; thùng nhỏ dễ cầm, ít bị đè.
Trên xe, đặt thùng ở chỗ thoáng, tránh cốp xe nóng hoặc gần động cơ. Mùa đông thời tiết mát nên quýt chịu đường khá tốt; vấn đề chính là va đập, không phải nhiệt. Về đến nhà, mở thùng ngay, loại những quả dập, để riêng ăn trước.
Giữ quýt ở nhà: bao lâu và bằng cách nào
Quýt là quả họ cam quýt có vỏ mỏng nên thời gian giữ ngắn hơn cam và bưởi. Bảng dưới là mức tham khảo khi quả lành, không dập.
| Cách giữ | Thời gian tham khảo | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nhiệt độ phòng, nơi thoáng mát | Khoảng một tuần | Trải mỏng, không chất đống; kiểm tra mỗi ngày, loại quả mềm |
| Ngăn mát tủ lạnh | Khoảng hai tuần hoặc hơn | Cho vào túi lưới hoặc hộp có lỗ; tránh túi kín đọng nước |
| Quả đã bóc vỏ | Một hai ngày | Hộp kín trong ngăn mát, ăn sớm |
| Bày mâm ngũ quả | Vài ngày | Quả trên mâm dễ khô do nhang khói, nắng; ăn sớm sau lễ |
Mốc xanh trên quýt lan rất nhanh sang quả bên cạnh. Thấy một quả mốc, bỏ quả đó và lau sạch những quả tiếp xúc với nó. Đừng rửa quýt trước khi cất; chỉ rửa khi sắp ăn, vì vỏ ẩm dễ mốc hơn.
Hiểu lầm hay gặp khi mua quýt
"Vỏ càng vàng càng ngọt." Màu vỏ quýt phụ thuộc nhiều vào nhiệt độ ban đêm và thời điểm hái. Có quả vỏ còn xanh loang nhưng múi đã ngọt, có quả vàng đều mà vẫn chua. Độ nặng tay, độ căng và vị khi nếm thử nói nhiều hơn màu vỏ.
"Quýt vỏ dễ bóc là quýt non." Quýt vỏ mỏng, lỏng, dễ bóc là đặc điểm của nhiều giống quýt khi chín. Quả có vỏ phồng rỗng hẳn, tách xa múi thì mới đáng lo vì múi có thể đã khô.
"Để quýt trong túi kín cho đỡ héo." Túi kín giữ hơi nước nên vỏ đỡ héo trong vài giờ đầu, nhưng sau đó hơi nước đọng lại làm vỏ mốc nhanh. Túi lưới hoặc hộp có lỗ thoáng trong ngăn mát là cách cân bằng hơn.
"Quýt đặc sản thì không phun thuốc." Vườn nào cũng có thể phải phòng sâu bệnh, đặc sản hay không. Câu hỏi đúng là người trồng có ngừng phun đủ lâu trước khi hái hay không, và người ăn có rửa vỏ kỹ trước khi bóc hay không.
"Mua nhiều cho rẻ rồi để dần." Quýt vỏ mỏng không chịu được để lâu như bưởi. Mua vượt sức ăn trong một hai tuần thường dẫn tới bỏ đi một phần. Với người nhận ở xa, chia sẵn túi nhỏ vừa ăn hợp lý hơn một thùng lớn.
Ghép quýt với các món quà khác của đảo
Quýt là quà nhẹ, đẹp mắt nhưng thời gian giữ ngắn, nên khi mua quà Cát Bà, nhiều người ghép quýt với một hai món để được lâu hơn. Đồ biển khô như mực khô, cá khô, ruốc là lựa chọn phổ biến; mật ong Cát Bà là sản vật được nhắc nhiều của đảo, cách mua tận gốc thuộc trang chuyên mua bán sản vật. Khi ghép, đóng đồ khô riêng một túi kín để quýt không ám mùi biển và đồ khô không hút ẩm từ quả.
Thứ tự ưu tiên khi chia quà cũng nên tính: quýt cho người nhận gần, gặp trong vài ngày; đồ khô cho người ở xa hoặc gửi chuyển phát. Cách chia này giúp quýt được ăn khi còn mọng, đồ khô đi được quãng đường dài mà không lo hỏng.
Nếu chuyến đi kết hợp cả hai bờ Cát Bà và vịnh Hạ Long, có thể mua quýt ở vùng Gia Luận lúc rời đảo qua phía Quảng Ninh, rồi mua đồ khô ở đất liền. Mua quýt ở điểm cuối của hành trình đảo giúp quả ít phải di chuyển nhất.
Những câu hỏi đáng hỏi người bán quýt trên đảo
"Quýt vườn nhà mình hay gom từ đâu?" Người bán quýt vườn nhà thường sẵn lòng nói về cây, về năm trồng, về mùa năm nay. Người gom hàng cũng không có gì sai, nhưng bạn nên biết để tự đánh giá.
"Hái hôm nào?" Quýt hái trong một hai ngày tươi hơn nhiều so với quýt đã để cả tuần trong thùng. Câu trả lời cụ thể là dấu hiệu tốt.
"Có phun thuốc gần ngày hái không?" Cây ăn quả nào cũng có thể được phun phòng sâu bệnh. Người trồng cẩn thận thường ngừng phun trước khi hái một thời gian. Dù câu trả lời thế nào, vẫn nên rửa vỏ kỹ trước khi bóc, nhất là khi trẻ nhỏ ăn.
"Nên ăn trong mấy ngày?" Người trồng biết rõ quả nhà mình giữ được bao lâu. Câu trả lời giúp bạn quyết định mua bao nhiêu và chia cho ai.
"Có hộp đóng sẵn để mang đi không?" Nhiều hộ quen bán cho khách du lịch có sẵn thùng carton nhỏ. Nếu không có, xin thêm giấy lót và tự đóng trước khi lên phà.
Câu hỏi thường gặp
Quýt Gia Luận có bán ở đất liền không?
Có thể có, nhưng không phổ biến vì sản lượng nhỏ. Quýt bán ở đất liền dưới tên Cát Bà hay Gia Luận cần hỏi kỹ nguồn. Muốn chắc chắn, mua khi đến đảo hoặc nhờ người quen ở vùng Gia Luận gửi vào mùa.
Quýt Gia Luận khác quýt thường ở chỗ nào?
Người địa phương thường mô tả quýt Gia Luận vỏ mỏng, múi mọng, vị ngọt thanh. Tuy vậy, vị quýt phụ thuộc nhiều vào cây, đất và thời điểm hái, nên giữa các vườn cũng có khác biệt. Nếm thử trước khi mua vẫn là cách đánh giá tốt nhất.
Mua quýt mang về Hà Nội trong ngày có cần giữ lạnh không?
Mùa đông, quãng đường trong ngày không cần thùng lạnh. Điều quan trọng hơn là chống dập: thùng carton cứng, lót giấy, không xếp quá nhiều lớp. Tránh để thùng ở chỗ nóng trên xe và mở thùng ngay khi về.
Vì sao quýt mua về vài hôm đã bị khô múi?
Quýt vỏ mỏng mất nước nhanh, nhất là khi để nơi khô hanh, có gió hoặc gần bếp. Quả hái đã lâu trước khi bán cũng khô nhanh hơn. Giữ trong ngăn mát với túi có lỗ thoáng giúp quả giữ nước lâu hơn.
Có nên rửa quýt bằng nước muối trước khi cất không?
Không nên rửa trước khi cất vì vỏ ẩm dễ mốc. Chỉ rửa ngay trước khi ăn, dùng nước sạch và xoa nhẹ vỏ. Nước muối không làm sạch dư lượng thuốc hiệu quả hơn nước sạch chảy; quan trọng là rửa kỹ và bóc vỏ.
Quýt có tương tác với thuốc như bưởi không?
Mức độ tương tác với thuốc khác nhau giữa các loại quả họ cam quýt; bưởi là loại được cảnh báo nhiều nhất. Người đang dùng thuốc điều trị lâu dài mà ăn nhiều quả họ cam quýt thường xuyên nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ để được tư vấn cụ thể.