Tỉnh Phú Thọ mới, hình thành từ Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hoà Bình cũ từ ngày 1/7/2025, có ba vùng quà khá khác nhau: vùng Hoà Bình cũ với cam Cao Phong, mía tím và đồ vùng núi của người Mường; vùng trung du Phú Thọ cũ với chè, hồng không hạt, bưởi và món thịt chua; vùng Vĩnh Phúc cũ với su su Tam Đảo và các món làng quê đồng bằng. Vì gần Hà Nội, phần lớn quà ở đây mang về trong ngày được, kể cả trái cây và rau.
Bài gom theo vùng để bạn đi qua đâu biết mua gì ở đó, kèm cách chọn và lưu ý an toàn với hai món lên men ăn không qua nấu là thịt chua và cá thính. Bưởi Đoan Hùng có bài riêng ở trang chuyên về mua tận gốc; trứng vịt Chấn Hưng có bài riêng trong cùng danh mục này.
Ba vùng quà trong tỉnh Phú Thọ mới
Bảng gom những nhóm quà người đi thường gặp ở từng vùng. Đây không phải danh sách đầy đủ, cũng không xếp hạng.
| Vùng | Quà thường gặp | Mùa chính (gợi ý) |
|---|---|---|
| Hoà Bình cũ (Cao Phong, Tân Lạc, Lạc Sơn, Mai Châu) | Cam, quýt, mía tím, măng, cơm lam, thịt gác bếp kiểu Mường | Cam cuối năm; mía cuối năm, quanh Tết |
| Phú Thọ cũ (Thanh Sơn, Phù Ninh, Đoan Hùng) | Chè, hồng không hạt, bưởi, thịt chua, quả cọ | Hồng mùa thu; bưởi cuối thu |
| Vĩnh Phúc cũ (Tam Đảo, Vĩnh Tường, Lập Thạch) | Su su và ngọn su su, trứng vịt, cá thính | Su su quanh năm, rộ mùa mát |
Mùa vụ lệch theo năm và theo vườn. Cam, mía, hồng là nhóm quà cuối năm, rất hợp mua làm quà Tết; mùa hè thì quà khô, chè và su su là chính.
Khoảng cách từ Hà Nội đến cả ba vùng đều chỉ trong vài giờ xe, nên khác với Tây Bắc xa, ở đây bạn có thể mua cả đồ tươi nếu về trong ngày. Điều cần tính là chặng đường trong ngày: mua đồ dễ dập như hồng mềm, ngọn su su ở chặng cuối, còn cam, mía, chè mua lúc nào cũng được.
Cam Cao Phong và quýt vùng Hoà Bình cũ: chọn quả và mang về
Cao Phong là vùng trồng cam lâu năm của Hoà Bình cũ, cam ở đây được bán rộng rãi với tên "cam Cao Phong" và mùa chính rơi vào khoảng cuối năm, trước và sau Tết. Ngoài cam còn có quýt, bưởi và một số giống cây có múi khác. Vì tên vùng đã nổi tiếng, cam các nơi khác cũng có khi được gọi chung là cam Cao Phong khi bán ở thành phố; mua tại vườn hoặc tại vùng là cách gần nhất để có hàng đúng vùng.
Chọn cam nặng tay so với kích cỡ, vỏ mỏng, căng, có tinh dầu thơm khi bấm nhẹ; quả nhẹ bẫng, vỏ dày sần thường ít nước. Màu vỏ không phải thước đo chính xác của độ chín: nhiều giống cam vẫn còn xanh vỏ khi đã ngọt. Xin nếm thử một múi là cách chắc nhất. Tránh quả có vết thâm mềm, mốc ở cuống hay rỉ nước.
Cam là trái cây chịu đường tốt. Đựng trong thùng carton có lỗ thoáng, không túi kín, để nơi mát thì về Hà Nội trong ngày không vấn đề gì. Về nhà, để nơi thoáng mát dùng trong một hai tuần, hoặc ngăn mát nếu muốn giữ lâu hơn. Nhặt bỏ quả mốc ngay vì nấm mốc trên cam lan rất nhanh sang quả bên cạnh.
Mía tím, cơm lam và đồ vùng núi của người Mường
Đi qua vùng Hoà Bình cũ, bạn sẽ gặp nhiều món gắn với đời sống người Mường. Một vài món hợp làm quà:
- Mía tím. Vùng Hoà Bình cũ trồng nhiều mía tím ăn tươi, thân to, vỏ tím sẫm, nhiều nước. Mía là quà nặng nhưng bền; chọn cây thẳng, đốt dài, vỏ bóng, không nứt, không thâm ở mắt. Nhờ người bán chặt khúc vừa xe, bó chắc. Mía đã róc vỏ, chặt khúc nhỏ đựng túi thì phải ăn trong một hai ngày, để lạnh.
- Cơm lam. Gạo nếp nướng trong ống nứa là món ăn ngay. Cơm lam để ở nhiệt độ thường chỉ nên ăn trong ngày; nếu mang về, cho tủ lạnh và hấp lại trước khi ăn.
- Măng và măng khô. Măng tươi theo mùa mưa, măng khô bán quanh năm. Luộc kỹ, bỏ nước trước khi nấu; bài về măng đắng trong cùng danh mục có hướng dẫn sơ chế an toàn.
- Thịt gác bếp, lạp xưởng kiểu Mường. Chọn túi hút chân không có ngày làm, nơi làm; cất ngăn mát.
- Đồ ăn chế biến từ lợn Mường. Thịt tươi nên mua khi về trong ngày và giữ lạnh; luôn nấu chín kỹ.
Vùng Mai Châu, Tân Lạc là nơi du lịch đông khách, hàng quà đến từ nhiều nơi. Hỏi người bán nơi làm cụ thể nếu bạn muốn quà đúng vùng.
Chè trung du và hồng không hạt Gia Thanh ở Phú Thọ cũ
Phú Thọ cũ là một vùng chè lâu đời của trung du phía Bắc, với những đồi chè nối nhau ở các vùng như Thanh Sơn, Thanh Ba, Phù Ninh. Chè ở đây chủ yếu là chè xanh búp sao khô, nước xanh vàng, vị chát dịu. Đây là quà khô, nhẹ, rất hợp với người lớn tuổi quen uống chè xanh. Chọn chè cánh đều, khô giòn, mùi thơm tự nhiên, không vụn nhiều, không mùi khói hay ẩm.
Hồng không hạt Gia Thanh ở vùng Phù Ninh (huyện cũ) là loại hồng được người Phú Thọ biết đến từ lâu, quả nhỏ, vỏ mỏng, khi chín mềm ngọt, mùa chính vào khoảng mùa thu. Hồng bán ở hai dạng: hồng giòn đã ngâm khử chát, và hồng chín mềm. Hồng mềm rất dễ dập, chỉ nên mua khi về trong ngày và xếp một lớp trong hộp cứng; hồng giòn chịu đường tốt hơn nhưng cũng không nên để lâu.
Hồng chưa chín kỹ có vị chát do tanin; người Phú Thọ thường ngâm hồng trong nước hoặc ủ cho hết chát. Ăn nhiều hồng chát lúc đói có thể gây khó chịu dạ dày, nên ăn hồng chín và ăn sau bữa. Về nhà, hồng giòn để ngăn mát, hồng mềm ăn sớm.
Quả cọ, một thứ quả của vùng đồi trung du, được om, ngâm nước ấm cho mềm rồi ăn với muối vừng. Đây là món quê dân dã, nhiều người xa quê nhớ; cọ om là đồ ăn trong ngày, không phải quà để lâu.
Thịt chua và cá thính: hai món lên men cần đọc kỹ trước khi mua
Thịt chua Thanh Sơn là món của người Mường vùng Phú Thọ cũ, làm từ thịt lợn trộn thính gạo rang, gói lá, ủ trong ống hoặc lọ cho lên men chua, ăn kèm lá sung, lá đinh lăng. Cá thính Lập Thạch của vùng Vĩnh Phúc cũ làm theo nguyên lý tương tự với cá chép hoặc cá nước ngọt, ướp thính và ủ cho lên men. Cả hai đều là món có tiếng của vùng và được nhiều người tìm mua.
Điểm cần biết là đây là đồ lên men ăn không qua nấu. Thịt lợn và cá nước ngọt không nấu chín mang theo những rủi ro ký sinh trùng và vi khuẩn mà ngành y tế khuyến cáo nhiều: sán và giun xoắn với thịt lợn, sán lá gan nhỏ với cá nước ngọt ăn sống. Quá trình lên men làm giảm một phần vi khuẩn có hại nhưng không bảo đảm tiêu diệt hết ký sinh trùng.
Vì thế, nếu mua, chọn nơi làm có tên, có địa chỉ, có ngày làm; giữ lạnh suốt đường và ăn trong thời gian người làm dặn. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh gan hoặc sức đề kháng yếu nên tránh. Khi biếu, nói rõ đây là món ăn sống lên men để người nhận tự quyết định. Bài này không khuyên ăn hay không, chỉ cung cấp thông tin để bạn chọn có hiểu biết.
Su su Tam Đảo và rau vùng Vĩnh Phúc cũ
Tam Đảo là vùng núi mát của Vĩnh Phúc cũ, nổi tiếng với su su trồng trên giàn ở sườn núi. Ngọn su su xanh non và quả su su là thứ người đi chơi Tam Đảo hay mua về. Ngọn su su là rau, héo nhanh: chọn ngọn non, mập, lá xanh tươi, không vàng úa; bó lỏng, để trong túi giấy hoặc giỏ thoáng, về nhà ăn ngay trong một hai ngày. Quả su su bền hơn, chọn quả non, vỏ xanh nhạt, ít gai, không thâm.
Su su là món quà rẻ và dân dã nhưng được nhiều gia đình thành phố thích vì đúng vị rau vùng núi mát. Đi Tam Đảo vào cuối tuần, các sạp bên đường bán rất nhiều; chọn sạp có rau mới hái trong buổi, tránh rau đã phơi nắng cả ngày.
Vùng đồng bằng Vĩnh Phúc cũ còn có trứng vịt ở các làng ven sông như Chấn Hưng. Bài riêng trong cùng danh mục nói cách soi trứng, xếp khay mang về và cất giữ. Nếu đi qua vùng này trên đường về Hà Nội, đây là món mua ở chặng cuối hợp lý vì không phải xách lâu.
Gợi ý gói quà theo hành trình qua Phú Thọ mới
Đi Mai Châu, Hoà Bình cũ một ngày. Mua cam và mía tím ở vùng Cao Phong, Tân Lạc trên đường về, thêm măng khô, thịt gác bếp kiểu Mường đóng túi. Cam đựng thùng thoáng, mía bó chắc đặt dưới cùng.
Đi Đền Hùng, Phú Thọ cũ. Chè xanh trung du và hồng không hạt vào mùa thu; bưởi theo mùa. Thịt chua chỉ mua nếu có thùng lạnh và người nhận hiểu đây là món lên men ăn sống.
Đi Tam Đảo cuối tuần. Su su, ngọn su su, mua lúc xuống núi để rau còn tươi. Có thể ghé vùng đồng bằng mua trứng vịt.
Mua làm quà Tết. Cam, mía tím, hồng là nhóm quà cuối năm đẹp và bền; chè là món dễ biếu số đông.
Biếu người lớn tuổi. Chè xanh, cam ngọt, hồng chín mềm. Tránh các món lên men ăn sống và mía nguyên cây nếu người nhận răng yếu.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Phú Thọ mới gồm những vùng nào?
Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Phú Thọ mới gồm Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hoà Bình cũ, cấp huyện không còn. Tên vùng quen như Cao Phong, Mai Châu, Tam Đảo, Thanh Sơn vẫn được dùng trong buôn bán và đi lại.
Cam Cao Phong mùa nào ngon?
Mùa chính của cam Cao Phong thường vào khoảng cuối năm, quanh Tết, tuỳ giống và tuỳ năm. Có giống chín sớm hơn hoặc muộn hơn. Mua tại vùng vào chính vụ và xin nếm thử là cách chọn được quả ngon nhất.
Mía tím Hoà Bình mang về để được bao lâu?
Mía nguyên cây, vỏ không nứt, để nơi thoáng mát giữ được khá lâu. Mía đã róc vỏ, chặt khúc thì nhanh lên men chua, nên để ngăn mát và ăn trong một hai ngày. Nước mía ép sẵn chỉ uống trong ngày.
Thịt chua Thanh Sơn có an toàn không?
Thịt chua là thịt lợn lên men ăn không qua nấu, nên có rủi ro ký sinh trùng và vi khuẩn như các món thịt sống. Chọn nơi làm rõ ràng, giữ lạnh, ăn trong hạn người làm dặn; phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người sức yếu nên tránh.
Hồng Gia Thanh mua về bị chát thì làm sao?
Hồng còn chát là do tanin khi quả chưa chín kỹ hoặc chưa được khử chát. Có thể để thêm vài ngày cho chín mềm, hoặc hỏi người bán cách ngâm khử chát. Không nên ăn nhiều hồng chát lúc đói vì dễ khó chịu dạ dày.
Ngọn su su Tam Đảo giữ tươi thế nào?
Bó lỏng, để trong túi giấy hoặc giỏ thoáng, tránh túi ni lông buộc kín ngoài nắng. Về nhà cho vào ngăn mát, có thể bọc khăn giấy ẩm quanh gốc, và ăn trong một hai ngày vì ngọn su su héo rất nhanh.