Về Nghệ An và Hà Tĩnh, quà quanh năm gồm tương Nam Đàn, nhút Thanh Chương, kẹo cu đơ, chè xanh và đồ khô vùng biển Cửa Lò; quà theo mùa gồm hồng ngâm vào mùa thu, cam Vinh và cam bù vào những tháng cuối năm. Đồ khô và kẹo dễ mang nhất; tương và nhút là đồ lên men có nước, phải bọc chống rò; quả tươi đi xa được nhờ vỏ dày nhưng cần thùng thoáng. Chọn đúng mùa quan trọng không kém chọn đúng món, vì đến sai mùa thì cam, hồng trên chợ thường là hàng trữ hoặc hàng nơi khác.
Bài gom hai tỉnh vì chung một hành trình trên trục quốc lộ và nhiều món dùng chung tên xứ Nghệ. Mỗi món chỉ nêu điều người mua cần để quyết định; những món đã có bài riêng trên trang (cam bù, kẹo cu đơ, hồng ngâm, tương Nam Đàn) chỉ tóm tắt.
Lịch mùa ở mức người mua
Tháng ghi dưới đây là khoảng thường gặp, lệch theo năm, theo thời tiết và độ cao vườn. Trước chuyến đi nên hỏi người tại chỗ xem đã vào mùa rộ chưa.
| Món | Tỉnh | Khoảng thời gian | Ghi chú khi mua |
|---|---|---|---|
| Hồng ngâm | Hà Tĩnh (vùng Thạch Hà cũ) | Mùa thu, quanh Trung thu | Hồng ngâm sẵn chỉ giòn vài ngày |
| Cam Vinh | Nghệ An | Những tháng cuối năm đến Tết | Quả vừa, vỏ mỏng hơn cam bù |
| Cam bù | Hà Tĩnh (vùng Hương Sơn cũ) | Tháng Mười một, tháng Chạp âm lịch | Vỏ dày, đi xa tốt |
| Tương Nam Đàn | Nghệ An | Quanh năm, tương chín đẹp sau mùa nắng | Đồ lỏng, chống rò |
| Nhút Thanh Chương | Nghệ An | Quanh năm, nhiều nhất mùa mít | Đồ muối chua, chống rò |
| Kẹo cu đơ | Hà Tĩnh | Quanh năm | Chọn dẻo hay giòn theo quãng đường |
| Đồ khô biển | Nghệ An (Cửa Lò), ven biển Hà Tĩnh | Quanh năm, nhiều sau mùa đánh bắt | Tránh ẩm, kiểm mốc |
Bưởi Phúc Trạch của Hà Tĩnh cũng là sản vật nổi tiếng, thường vào khoảng cuối hè đầu thu; việc chọn bưởi tận vườn và giao dịch nhà vườn thuộc góc mua tận gốc, ở đây chỉ nhắc để người đi mùa thu biết có thêm lựa chọn.
Cam Vinh và cam bù: hai loại cam, hai cách chọn
Cam Vinh là tên gọi gắn với vùng trồng cam ở Nghệ An, đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm cam quả. Quả có kích cỡ vừa, vỏ mỏng hơn cam bù, khi chín vỏ chuyển vàng xanh hoặc vàng, múi nhiều nước, vị ngọt thanh. Cam bù của Hà Tĩnh thì quả to, vỏ dày sần, vị ngọt có chút chua, bền hơn khi đi xa. Hai loại hay bị gọi lẫn ở các chợ xa; ở tại vùng, người bán thường phân biệt rõ.
Chọn cả hai đều dựa trên những dấu hiệu giống nhau: cầm nặng tay, vỏ căng, cuống tươi, không có chỗ mềm úng, ngửi có mùi tinh dầu. Cam Vinh vỏ mỏng nên dễ dập hơn, cần lót kỹ hơn khi đóng thùng và nên ăn sớm hơn cam bù. Một chỉ dẫn địa lý chỉ cho biết tên gọi được bảo hộ cho vùng nào, người mua ở chợ không tự kiểm được quả có thuộc vùng đó hay không; tem, nhãn của tổ chức quản lý chỉ dẫn (nếu có) là thông tin đáng tin hơn lời rao.
Đóng thùng cam: thùng các-tông có lỗ, lót giấy, xếp một hai lớp, không bọc túi kín, không chung với đồ có mùi. Với quãng đường một hai ngày, cả hai loại đều đến nơi tốt nếu chọn quả lành. Cam mang ra nước ngoài thì phải kiểm quy định kiểm dịch thực vật nơi đến, vì nhiều nước hạn chế quả có múi tươi.
Nhút Thanh Chương: món quê dễ hỏng nếu đóng sai
Nhút là gì. Nhút là xơ mít non thái nhỏ, muối chua cùng muối, có nơi trộn thêm ớt, tỏi, gừng hay lá. Món này gắn với vùng Thanh Chương (huyện cũ) của Nghệ An và là món ăn hằng ngày của nhiều gia đình xứ Nghệ: ăn sống kèm cơm, xào, nấu canh, kho cá.
Chọn nhút đã chua tới. Nhút chua tới có màu vàng ngà, sợi giòn, mùi chua thơm. Nhút chưa đủ ngày còn mùi hăng của xơ mít; nhút quá ngày thì mềm nhũn, chua gắt, có váng. Hỏi người bán nhút muối từ hôm nào.
Đóng hũ, chống rò. Nhút có nước muối, khi đi đường vẫn lên men tiếp. Đựng trong hũ nhựa thực phẩm có nắp vặn, không đổ đầy, ép nhút ngập nước, bọc hai lớp túi, đặt đứng. Mùa nóng, quãng đường dài nên để trong thùng mát.
Cất ở nhà. Về đến nơi cho nhút vào ngăn mát để chậm chua. Dùng đũa sạch, khô khi gắp; không để nhút nổi lên trên mặt nước vì dễ mốc. Nhút có mốc, mùi thối thì bỏ.
Ai nên ăn ít. Nhút là đồ muối mặn và chua; người ăn kiêng muối, người có bệnh dạ dày nên ăn lượng nhỏ hoặc chọn nhút đã nấu chín.
Tương, kẹo cu đơ, hồng ngâm: tóm tắt những điều cần nhớ
Tương Nam Đàn là tương nếp đậu nành phơi chum. Tương chín có màu vàng nâu đến cánh gián, cái tương mềm, mùi thơm đậu rang; đóng chai chừa cổ, siết nắp, quấn băng dính, bọc hai túi, đặt đứng; đi máy bay phải ký gửi vì vượt giới hạn chất lỏng xách tay. Trên trang có bài riêng về cách chọn tương và câu hỏi nên hỏi người bán.
Kẹo cu đơ của Hà Tĩnh làm từ mật mía, lạc, gừng kẹp bánh đa. Loại dẻo thơm mật nhưng hạn ngắn, dễ ỉu; loại giòn gói kín bền hơn, hợp gửi xa. Kẹo sợ ẩm và nóng, phải để trong hộp cứng, tránh đặt cạnh đồ tươi.
Hồng ngâm Thạch Hà là hồng chát đã khử chát, giòn ngọt. Hồng đã ngâm chỉ giữ giòn trong vài ngày; đường xa nên mua hồng tươi về tự ngâm. Không đun nóng hồng ngâm vì dễ chát lại.
Ba món này có ba nhu cầu bảo quản khác nhau: tương sợ rò và sợ nóng, kẹo sợ ẩm, hồng sợ dập và sợ để lâu. Khi gom chung một túi quà, mỗi món một hộp hoặc túi riêng là cách đơn giản nhất để không món nào làm hỏng món nào.
Chè xanh và đồ khô Cửa Lò
Hai nhóm quà nhẹ, hợp mang đi xa, nhưng mỗi nhóm có một điểm cần để ý.
- Chè xanh tươi: người xứ Nghệ quen uống chè xanh nấu từ lá tươi. Lá chè tươi chỉ giữ được vài ngày, để thoáng hoặc ngăn mát; héo vàng là mất ngon. Hợp mang cho người ở gần hoặc về ngay trong ngày.
- Chè búp khô: vùng đồi phía tây Nghệ An có trồng chè làm chè khô. Chọn búp đều, khô giòn, mùi thơm cốm, không mùi khói hay mùi ẩm; cất trong túi kín, tránh ánh sáng và mùi lạ.
- Mực khô, cá khô Cửa Lò: nhìn độ khô, thịt dày, màu tự nhiên, mùi thơm biển; tránh hàng ẩm mềm, mùi hôi hoặc trắng sáng kèm mùi hắc.
- Đồ khô bày ở bãi biển mùa du lịch: đông khách, hàng xoay nhanh nhưng cũng lẫn nhiều; mua nơi có người bán cố định, cho xem kỹ và cân trước mặt.
- Mang ra nước ngoài: chè khô đóng gói dễ hơn hải sản khô; cả hai đều cần tra quy định hải quan nơi đến.
Một túi quà xứ Nghệ cho chuyến về cuối năm
Ví dụ giả định: một người đi công tác Vinh vào tháng Chạp, về Thành phố Hồ Chí Minh bằng máy bay, muốn mang cam, tương, kẹo và ít mực khô.
- Hỏi hãng bay hạn mức hành lý ký gửi và quy định về chất lỏng, thực phẩm có mùi trước khi mua.
- Mua kẹo cu đơ loại giòn gói kín và mực khô trước, cất trong hộp cứng, túi kín.
- Mua cam vào ngày cuối, chọn quả lành, đóng thùng các-tông có lỗ, lót giấy.
- Mua một chai tương nhỏ, siết nắp, quấn băng dính, bọc hai túi, đặt đứng trong thùng cam ở góc có chèn giấy, hoặc tốt hơn là hộp riêng.
- Cân thử tổng hành lý trước khi ra sân bay để không phải mở thùng tại quầy.
- Đến nơi mở thùng ngay, kiểm chai tương có phồng không, nhặt cam dập ăn trước, cất kẹo nơi khô.
Nếu đi vào mùa thu thay vì cuối năm, thay cam bằng hồng tươi chưa ngâm để tự ngâm khi về; nhút và tương thì mùa nào cũng có.
Chọn quà theo người nhận
Cùng một chuyến đi, mỗi người nhận hợp một kiểu quà. Bảng dưới là gợi ý chung, không phải quy tắc; điều chắc nhất vẫn là hỏi trước người nhận có dùng món đó không.
| Người nhận | Hợp | Nên cân nhắc | Lý do |
|---|---|---|---|
| Gia đình ở thành phố, ít nấu | Kẹo cu đơ, cam, chè khô | Tương, nhút số lượng lớn | Đồ lên men cần nấu, dễ bỏ quên trong tủ |
| Người gốc xứ Nghệ sống xa quê | Tương, nhút, chè xanh tươi | Kẹo hộp công nghiệp | Họ tìm đúng vị quen, biết cách dùng |
| Đồng nghiệp ở cơ quan | Kẹo chia hộp nhỏ, cam | Mắm, đồ có mùi | Dễ chia, không ám mùi văn phòng |
| Người lớn tuổi | Cam, chè, kẹo dẻo cắt nhỏ | Kẹo giòn cứng | Răng yếu, thích vị truyền thống |
| Nhà có trẻ nhỏ | Cam, hồng (cho trẻ lớn, cắt nhỏ) | Đồ muối chua, mặn | Trẻ nhỏ nên ăn nhạt |
| Người ở nước ngoài | Kẹo, chè khô có nhãn | Quả tươi, hải sản khô, đồ lỏng | Quy định kiểm dịch và hải quan |
Một món quà vùng có ý nghĩa nhất khi người nhận dùng được hết. Với người ở xa quê, một hũ nhút nhỏ có khi đáng quý hơn một thùng cam lớn, vì đó là thứ họ khó tìm ở nơi đang sống.
Câu hỏi thường gặp
Cam Vinh và cam bù cái nào mang đi xa tốt hơn?
Cam bù vỏ dày nên chịu va chạm và giữ được lâu hơn. Cam Vinh vỏ mỏng hơn, dễ dập, nên lót kỹ và ăn sớm. Cả hai đều cần thùng thoáng, không bọc túi kín, và không đóng chung với đồ có mùi.
Nhút Thanh Chương để được bao lâu?
Trong ngăn mát, nhút đã chua tới giữ được một thời gian khá dài nếu ngập nước muối và gắp bằng đũa sạch, nhưng sẽ chua dần. Để nhiệt độ phòng mùa nóng thì chua nhanh và dễ mốc. Có mốc, mùi thối thì bỏ.
Có cách nào biết cam đúng là cam Vinh không?
Người mua ở chợ không tự kiểm được nguồn gốc chắc chắn. Tem, nhãn của tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý, nếu có, là thông tin đáng tin hơn lời rao. Ngoài ra chỉ kiểm được độ chín, độ tươi bằng tay và nếm thử.
Mang tương và nhút trên xe khách có bị từ chối không?
Một số nhà xe ngại hàng lỏng có mùi nếu đóng gói sơ sài. Đóng hũ kín, quấn băng dính, bọc hai túi, đặt trong hộp đứng và báo trước với nhà xe thì thường không gặp khó khăn.
Đi Nghệ An mùa hè thì mua gì làm quà?
Mùa hè vẫn có tương, nhút, kẹo cu đơ, chè, đồ khô biển. Cam và hồng chưa vào mùa. Trời nóng nên ưu tiên đồ khô, kẹo giòn và đồ đóng gói kín; đồ lên men cần để mát trên đường.
Chè xanh tươi có mang đi máy bay được không?
Lá chè tươi là sản phẩm thực vật, bay nội địa thường mang được trong giới hạn hành lý, nhưng nhanh héo. Mang ra nước ngoài thì nhiều nước hạn chế thực vật tươi; nên chọn chè khô đóng gói và tra quy định nơi đến.