Đến Thanh Hoá, những món quà người mua hay mang về là nem chua, chả tôm, mắm tép, nước mắm và đồ khô vùng biển như mực, cá khô; mùa nào cũng có, chỉ khác ở cách giữ. Nem chua và chả tôm là đồ tươi, phải giữ lạnh và ăn trong vài ngày; mắm tép, nước mắm là đồ lỏng có mùi, cần bọc kín chống rò; đồ khô thì nhẹ, mang đi xa dễ nhất nhưng phải tránh ẩm. Ngoài ra còn những sản vật có mùa như bưởi Luận Văn, hay món bánh gai Tứ Trụ, mỗi thứ có cách chọn riêng.
Bài này không liệt kê cho đủ mà sắp theo câu hỏi người mua thật sự gặp: chuyến đi mấy ngày, về bằng gì, biếu ai. Từ đó chọn món, chọn nơi mua và xếp túi quà sao cho đến nơi không món nào làm hỏng món nào.
Bảng chọn nhanh: món nào hợp chuyến đi nào
Bảng dưới xếp các món quà quen của xứ Thanh theo độ khó mang đi. Cột cuối là gợi ý cho người chỉ có một buổi để mua.
| Món | Loại | Giữ trên đường | Đường xa hơn một ngày | Gợi ý |
|---|---|---|---|---|
| Nem chua | Thịt sống lên men | Thùng lạnh | Chỉ khi có đá gel đầy đủ | Mua cuối chuyến, hỏi ngày gói |
| Chả tôm | Tôm thịt cuốn bánh đa, thường hấp sẵn | Thùng lạnh hoặc cấp đông | Được nếu cấp đông cứng | Hợp biếu gia đình đông người |
| Mắm tép | Tép muối lên men | Hũ kín, bọc hai lớp | Được | Hợp người quen vị mắm |
| Nước mắm | Chất lỏng lên men | Chai kín, đặt đứng | Được, ký gửi khi bay | Mua chai vừa phải |
| Mực, cá khô | Hải sản phơi sấy | Túi kín, khô ráo | Dễ nhất | Hợp gửi xa, ra nước ngoài thì kiểm quy định |
| Bưởi, quả theo mùa | Trái cây tươi | Thùng thoáng | Được với quả vỏ dày | Hỏi mùa trước khi đi |
Nếu chỉ có một túi xách tay và chuyến về dài, đồ khô là lựa chọn an toàn nhất. Nếu đi ô tô riêng có thùng lạnh, có thể thêm nem và chả tôm. Mắm và nước mắm chỉ nên mua khi chắc người nhận dùng, vì đây là món nặng, có mùi và khó cho đi lại nếu không hợp.
Nem chua và chả tôm: hai món tươi, cần tính giờ
Nem chua là món gắn với tên Thanh Hoá nhiều nhất, làm từ thịt lợn sống lên men, gói lá. Trên trang có bài riêng về chọn nem, đếm ngày chín và nhóm người nên ăn nem đã nướng chín; ở đây chỉ nhắc điều cốt lõi khi đưa vào túi quà: mua nem có ngày gói rõ, chọn nem vừa chín hoặc chưa chín hẳn, giữ lạnh suốt đường và dặn người nhận ăn trong ít ngày.
Chả tôm xứ Thanh thường được làm từ tôm tươi băm trộn với thịt lợn, nêm gia vị, cuốn trong lá bánh đa mỏng thành từng thanh, hấp chín sơ. Khi ăn, người ta nướng trên than hoặc rán cho bánh đa vàng giòn, chấm nước mắm chua ngọt, ăn kèm dưa góp và rau. Mua chả tôm mang về, người mua gặp hai dạng: chả đã hấp, để ngăn mát hoặc cấp đông; và chả sống, phải nấu chín kỹ trước khi ăn. Hỏi rõ dạng nào trước khi tính đường đi.
Chả tôm là đồ hải sản và thịt, hỏng nhanh hơn nem nếu để nhiệt độ phòng. Với đường dài, nên mua chả đã cấp đông cứng, xếp sát nhau trong thùng xốp có đá gel, để thùng khép kín. Đến nơi, cho vào ngăn đá ngay; rã đông trong ngăn mát rồi nướng, không rã đông rồi cấp đông lại. Chả có mùi tanh nồng, nhớt hoặc bánh đa ướt nhũn là dấu hiệu không nên dùng.
Mắm tép và nước mắm: chọn theo người nhận
Mắm tép là món của người quen vị. Mắm tép làm từ tép nhỏ muối với muối và thính, có nơi thêm riềng, để lên men đến khi tép nhuyễn, có màu hồng nâu. Người xứ Thanh dùng mắm tép chưng thịt, xào, hay pha làm nước chấm. Người chưa quen thấy mùi mạnh; vì vậy chỉ nên biếu những nhà biết ăn, hoặc mua hũ nhỏ để thử.
Nhìn màu, ngửi mùi. Mắm tép ổn có màu hồng tím đến nâu đỏ đều, mùi thơm đặc trưng của mắm, không hôi thối hay khai. Bề mặt không có lớp váng nhớt hay mốc lạ. Hỏi người bán mắm ủ bao lâu: mắm non mùi tanh, chưa ngọt.
Nước mắm làng biển: đọc nhãn độ đạm nếu có. Dọc biển Thanh Hoá có nhiều làng làm nước mắm truyền thống. Chai có nhãn thường ghi độ đạm, thành phần (cá, muối) và hạn dùng. Độ đạm cao thường đậm vị hơn, nhưng chọn theo khẩu vị người nhận, không nhất thiết chọn chai đạm cao nhất.
Đóng gói chống rò là bắt buộc. Cả mắm tép và nước mắm đều phải siết nắp, quấn băng dính, bọc hai túi, đặt đứng trong hộp. Đi máy bay, chất lỏng vượt giới hạn hành lý xách tay phải vào hành lý ký gửi; một số hãng có quy định riêng về thực phẩm có mùi.
Mắm là đồ mặn. Người ăn kiêng muối vì tăng huyết áp, bệnh thận nên dùng ít. Mắm sau khi mở cất ngăn mát, dùng thìa khô, sạch.
Đồ khô vùng biển: nhẹ, bền, nhưng phải tránh ẩm và hàng trộn
Vùng biển Sầm Sơn và các làng chài dọc bờ biển Thanh Hoá có nhiều cơ sở phơi mực, cá, tôm khô. Đây là nhóm quà dễ mang nhất: nhẹ, không cần lạnh, để được lâu nếu khô và kín. Nhưng đồ khô cũng là nhóm dễ lẫn hàng từ nơi khác, kể cả hàng nhập, gắn tên vùng; người mua không kiểm được nguồn chắc chắn, chỉ kiểm được độ khô, độ sạch và mùi.
Mực khô tốt thường dày thịt, khô đều, màu trắng ngà đến vàng hồng nhạt, có lớp phấn mỏng tự nhiên trên mặt, ngửi thơm mùi biển, không hôi. Mực ẩm, mềm oặt dễ mốc; mực quá trắng sáng, mùi hắc nên tránh. Cá khô thì nhìn thịt chắc, không bở, không có đốm mốc xanh, không có ruồi bâu ở sạp. Tôm khô màu hồng cam tự nhiên, không đỏ chói bất thường.
Mua về, cho đồ khô vào túi kín hoặc hộp có nắp, để nơi khô mát; mùa nồm nên cất ngăn mát hoặc ngăn đá. Mực khô lâu ngày có thể bị hút ẩm, mềm và có mùi; nướng lại trước khi ăn và bỏ nếu thấy mốc. Mang ra nước ngoài, hải sản khô thuộc nhóm nhiều nước kiểm soát; phải tra quy định nơi đến trước khi mua.
Sản vật có mùa và những món chỉ nên nhắc tên
Ngoài nhóm món quanh năm ở trên, xứ Thanh còn những thứ gắn với mùa hoặc gắn với một làng. Vài điều cần biết khi định mua:
- Bưởi Luận Văn: bưởi nổi tiếng của vùng Thọ Xuân (huyện cũ), thường vào mùa cuối năm. Cách chọn bưởi tận gốc và giao dịch với nhà vườn là chuyện riêng; ở đây chỉ nhắc rằng bưởi vỏ dày đi xa được, nên đóng thùng thoáng như các loại quả có múi khác.
- Bánh gai Tứ Trụ: bánh gai làm từ lá gai, gạo nếp, nhân đậu xanh, dừa, mỡ. Bánh để được vài ngày ở nhiệt độ phòng, mùa nóng nhanh hỏng hơn; mua thì hỏi ngày làm và mang trong túi thoáng.
- Dê núi: thường được ăn tại chỗ ở các vùng núi đá vôi, ít làm quà mang đi vì là thịt tươi.
- Món ăn tại quán: bánh cuốn, bánh răng bừa, gỏi cá và nhiều món khác của xứ Thanh nên ăn tại chỗ, không hợp làm quà.
- Quà lưu niệm thủ công: chiếu, đồ đá, đồ mây tre không thuộc phạm vi bài này.
Xếp túi quà Thanh Hoá cho một chuyến về
Ví dụ giả định: một người về Hà Nội bằng xe khách, muốn mang nem, chả tôm, một hũ mắm tép và vài gói mực khô. Thứ tự làm như sau:
- Mua đồ khô trước, từ ngày đầu chuyến, vì không cần lạnh. Cất trong túi kín.
- Mua mắm tép và nước mắm vào ngày giữa, bọc chống rò ngay tại chỗ mua, đặt đứng trong hộp.
- Mua nem và chả tôm vào buổi cuối, càng sát giờ xe chạy càng tốt. Xin đá gel hoặc mua thùng xốp ngay tại nơi bán nếu có.
- Xếp thùng lạnh riêng: chả tôm cấp đông ở đáy, nem ở trên, đá gel xen giữa, đóng kín nắp.
- Túi đồ khô và hộp mắm để riêng, không đặt trong thùng lạnh vì hơi ẩm làm đồ khô mềm.
- Báo nhà xe có thùng đồ lạnh, xin để nơi mát. Đến nơi mở thùng ngay, nem chả vào tủ, đồ khô vào hộp kín.
Với chuyến bay, nguyên tắc giống vậy, chỉ thêm việc kiểm quy định hãng về thùng xốp, đá gel và chất lỏng, và tính thời gian chờ ở sân bay vào tổng số giờ đồ tươi phải chịu.
Mua ở đâu và vài điều nên tránh
Chợ lớn ở thành phố Thanh Hoá, chợ ở các thị trấn ven biển, cửa hàng đồ quà trên các trục đường chính đều bán những món kể trên. Bài không giới thiệu hay so sánh cửa hàng cụ thể nào. Tiêu chí người mua tự áp được ở mọi nơi là: có ngày làm hoặc ngày gói rõ ràng, đồ tươi được bày trong tủ mát, đồ khô không ẩm mốc, đồ lỏng đóng chai kín, người bán trả lời được câu hỏi về nguồn hàng.
Điều nên tránh nhất là mua đồ tươi bày nắng ven đường cả ngày, chỉ vì tiện ghé. Nem, chả để ở nhiệt độ cao nhiều giờ có thể vẫn trông bình thường nhưng đã không còn an toàn. Tiếp theo là mua quá nhiều đồ lỏng có mùi khi đi phương tiện công cộng: chỉ một hũ rò rỉ có thể làm ám mùi cả khoang hành lý và gây phiền cho người khác.
Cuối cùng, quà vùng hay nhất là quà hợp với người nhận. Một gia đình ở thành phố ít khi nấu ăn sẽ thích vài gói mực khô hay một hộp chả tôm cấp đông hơn một hũ mắm tép lớn. Hỏi người nhận trước một câu là cách đơn giản để món quà không nằm quên trong góc tủ.
Câu hỏi thường gặp
Từ Thanh Hoá mang nem chua đi máy bay được không?
Thường được, nhưng phải giữ lạnh và đóng gói kín, thường để hành lý ký gửi. Quy định về thùng xốp, đá gel và thực phẩm có mùi khác nhau theo hãng, nên hỏi trước. Tính cả thời gian chờ ở sân bay để biết nem có đủ lạnh không.
Chả tôm Thanh Hoá để được bao lâu?
Chả đã hấp để ngăn mát chỉ nên dùng trong vài ngày; cấp đông giữ được lâu hơn, theo hướng dẫn của nơi bán. Rã đông trong ngăn mát rồi nướng hoặc rán chín, không cấp đông lại. Chả có mùi lạ, nhớt thì bỏ.
Mắm tép có mang lên xe khách được không?
Được nếu đóng gói kín, không rò. Siết nắp, quấn băng dính, bọc hai túi, đặt đứng trong hộp và báo nhà xe. Nhiều nhà xe từ chối hàng có mùi mạnh nếu đóng gói sơ sài, nên chuẩn bị kỹ ngay từ lúc mua.
Mua mực khô thế nào để tránh mực ẩm, mực tẩm?
Chọn mực khô đều, cầm cứng, thịt dày, màu trắng ngà tự nhiên, mùi thơm biển. Tránh mực mềm, ẩm, có mùi hôi hoặc trắng sáng bất thường kèm mùi hắc. Mua về cất kín, nơi khô hoặc ngăn đá.
Đi Thanh Hoá vào mùa nào có nhiều quà nhất?
Phần lớn món quen như nem, chả tôm, mắm, đồ khô có quanh năm. Trái cây như bưởi có mùa riêng, thường cuối năm. Mùa hè đông khách du lịch biển, hàng nhiều nhưng trời nóng, giữ đồ tươi khó hơn.
Có nên mua quà Thanh Hoá ở điểm dừng chân trên quốc lộ không?
Đồ khô và đồ đóng gói có nhãn thì mua được nếu kiểm hạn và độ khô. Đồ tươi như nem, chả nên ưu tiên nơi có tủ mát và ngày gói rõ. Hàng bày nắng cả ngày là lựa chọn rủi ro nhất.