Từ Tuyên Quang (nay gồm cả Hà Giang cũ), những món mang về dễ nhất là chè Shan khô, cam sành vùng Hàm Yên (huyện cũ) vào mùa đông, hồng không hạt vùng Quản Bạ (huyện cũ) vào mùa thu, cùng thịt gác bếp, lạp xưởng và măng khô. Bánh tam giác mạch, thắng cố hay các món nóng của chợ phiên thì nên thưởng thức tại chỗ.
Sau khi sáp nhập, một tỉnh trải từ vùng đồi trung du quanh Tuyên Quang lên tới cao nguyên đá phía bắc. Bài đi theo hai vùng ấy, kèm mùa, dấu hiệu chọn và cách mang trên những cung đường đèo dài. Mật ong bạc hà là sản vật nổi bật của cao nguyên đá nhưng đã có nhiều bài chuyên sâu, ở đây chỉ nhắc ngắn.
Bảng mua nhanh theo vùng và theo mùa
Mùa vụ trong bảng là khoảng phổ biến, xê dịch theo thời tiết và độ cao; hỏi người tại chỗ trước khi đi để khỏi lỡ mùa:
| Sản vật | Vùng thường gắn tên | Mùa thường có | Mang đi |
|---|---|---|---|
| Cam sành | Vùng Hàm Yên (huyện cũ), phía Tuyên Quang | Khoảng cuối năm đến Tết | Chịu đường xa khá tốt nếu chọn quả chắc |
| Hồng không hạt | Vùng Quản Bạ (huyện cũ), cao nguyên đá | Mùa thu | Hồng giòn mang dễ; hồng chín mềm dễ dập |
| Chè Shan khô | Các vùng núi cao phía bắc | Bán quanh năm, chè xuân được tìm nhiều | Nhẹ, để lâu nếu đóng kín |
| Thịt trâu, thịt lợn gác bếp | Khắp vùng cao | Quanh năm, nhiều vào cuối năm | Hút chân không, giữ mát |
| Bánh tam giác mạch | Cao nguyên đá | Mùa hoa cuối thu đầu đông và chợ phiên | Ăn nóng tại chỗ; để lâu cứng lại |
| Măng khô, mộc nhĩ | Khắp vùng núi | Quanh năm | Nhẹ, để lâu, chống ẩm |
| Mật ong bạc hà | Cao nguyên đá, vùng Mèo Vạc (huyện cũ) | Mật thu sau mùa hoa bạc hà | Chai kín, tránh vỡ |
Mùa hoa tam giác mạch thu hút đông khách nhất nhưng không phải mùa của mọi sản vật. Nếu mục tiêu chính của chuyến đi là mua cam hay hồng, hãy chọn thời điểm theo mùa quả.
Chè Shan vùng cao: mua cái gì và cất thế nào
Chè Shan là giống chè mọc ở vùng núi cao, nhiều cây lâu năm, búp có lớp lông tơ trắng nên còn được gọi là Shan tuyết. Ở vùng Hà Giang cũ, chè Shan được làm theo nhiều kiểu: chè xanh sao chảo, chè phơi, chè ép bánh, có nơi làm chè đen, chè vàng. Mỗi kiểu một hương vị; người mới uống thường hợp chè xanh, người thích vị đậm có thể thử chè ép bánh.
Khi mua, nhìn cánh chè có lông tơ trắng mờ, cánh to hơn chè trung du, mùi khô thơm, không mốc, không mùi khói lẫn. Xin pha thử nếu được: nước vàng sáng, vị chát nhẹ chuyển ngọt hậu. Chè ép bánh nên xem bề mặt bánh khô, không mốc xanh, không ẩm mềm. Hỏi chè làm vụ nào, hái từ cây ở đâu; người làm chè thật thường kể được nương chè của mình.
Chè Shan cũng như mọi loại chè đều hút ẩm và hút mùi. Đựng túi kín, để xa đồ khô có mùi mạnh như thịt gác bếp, gia vị. Về nhà cất trong hộp kín, nơi khô mát. Lý do chè Shan vùng cao có vị riêng liên quan đến khí hậu và độ cao; phần này có ở bài bách khoa riêng.
Cam sành vùng Hàm Yên và hồng không hạt vùng Quản Bạ
Cam sành vùng Hàm Yên là loại cam vỏ dày, sần, màu xanh pha vàng khi chín, múi vàng cam, nhiều nước, vị ngọt chua. Mùa cam rơi vào khoảng cuối năm, nhiều người mua làm quà Tết. Chọn quả nặng tay, vỏ căng, cuống còn tươi, không có vết thâm mềm. Vỏ sần và xanh không có nghĩa là chưa chín; cam sành chín vẫn có thể còn xanh. Ngửi gần cuống thấy mùi tinh dầu thơm là quả tốt. Cam vỏ dày chịu đường xa khá tốt, nhưng không nên chất nặng lên trên.
Hồng không hạt vùng Quản Bạ là loại hồng quả vừa, khi chín vỏ vàng cam, thịt giòn hoặc mềm tuỳ cách để, thường không có hạt. Mùa hồng vào khoảng mùa thu. Người bán thường có hai kiểu: hồng giòn ăn ngay và hồng để chín mềm. Mang đi xa nên chọn hồng còn cứng, vỏ căng bóng, không vết nứt; hồng chín mềm rất dễ dập, chỉ hợp ăn tại chỗ hoặc mang đoạn ngắn trong hộp cứng.
Cả cam và hồng đều là trái cây tươi; mua theo lượng gia đình ăn trong một hai tuần. Xếp trong thùng có lỗ thoáng, không bọc kín bằng túi ni lông vì quả bị hấp hơi sẽ nhanh hỏng. Về nhà trải quả ra nơi thoáng, loại bỏ ngay quả dập để không lây sang quả khác.
Thịt gác bếp, lạp xưởng và đồ khô cao nguyên
Đồ gác bếp là món quà phổ biến nhất từ vùng cao, và cũng là món dễ gặp hàng làm nơi khác nhất. Vài điều nên nhớ:
- Hỏi thịt gì, làm ở đâu, khi nào. Thịt trâu gác bếp thật có thớ dọc dài, màu đỏ sẫm khi xé; hàng làm từ thịt khác hoặc sấy lò công nghiệp có thể trông giống. Cách phân biệt chi tiết có ở bài chuyên về thịt trâu gác bếp; ở đây điều quan trọng là hỏi người làm và chọn nơi có ghi nguồn.
- Khô đến đâu. Thịt gác bếp khô kiệt để được lâu hơn; loại còn mềm, ẩm bên trong phải giữ lạnh. Bóp nhẹ miếng thịt, hỏi đã gác bao nhiêu ngày.
- Nhìn bề mặt. Không nhớt, không có đốm mốc trắng xanh, mùi khói và gia vị chứ không chua.
- Lạp xưởng vùng cao. Thường khô hơn, hun khói đậm hơn lạp xưởng miền xuôi; vẫn phải hỏi ngày làm và giữ mát.
- Măng khô, mộc nhĩ, nấm. Chọn hàng khô giòn, màu tự nhiên, không mùi hắc lưu huỳnh, không mốc. Măng khô phải ngâm và luộc kỹ trước khi nấu.
- Đóng gói. Hút chân không đồ gác bếp, bọc thêm giấy để dầu không thấm; để riêng với chè và bánh để khỏi ám mùi khói.
Những món này thường mặn và nhiều muối, người phải ăn nhạt nên dùng ít. Đồ gác bếp không nên coi là món ăn liền không cần nấu, trừ khi người bán nói rõ đã chế biến chín và có hạn dùng.
Bánh tam giác mạch, mật ong và những món nên thưởng thức tại chỗ
Bánh tam giác mạch làm từ bột hạt tam giác mạch, nướng hoặc hấp, ăn nóng thơm bùi; để nguội lâu thì cứng lại. Đây là món hợp ăn ở chợ hoặc ven đường trong chuyến đi. Có nơi bán bột, hạt hoặc bánh đóng gói; nếu mua mang về, chọn loại có nhãn, hạn dùng, và đọc thành phần để biết bánh có pha bột khác không. Một số người dị ứng với hạt tam giác mạch, nên hỏi người nhận trước khi biếu.
Mật ong bạc hà vùng Mèo Vạc là sản vật đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý và có nhiều tài liệu riêng về mùa mật, cách hạn chế mua phải mật pha. Ở đây chỉ nhắc: mua ở nơi có nguồn rõ, chai kín, chèn kỹ trong hành lý; mật ong không dành cho trẻ dưới một tuổi; mật ong là thực phẩm, không phải thuốc chữa bệnh.
Các món nóng của chợ phiên như thắng cố, phở, cháo ấu tẩu là trải nghiệm tại chỗ, không phải quà mang về. Đồ uống có cồn được bán nhiều ở chợ vùng cao không nằm trong cẩm nang này; người lớn có mua thì nhớ không lái xe, nhất là trên đường đèo. Vịt bầu vùng Minh Hương và các giống gia cầm khác được bán tươi hoặc sống; mua sống mang đi xa phức tạp và thuộc chuyện giao dịch, bài này không bàn.
Mang quà trên cung đường đèo dài
Đường từ cao nguyên đá về xuôi dài, nhiều đèo, xe xóc, nhiệt độ thay đổi lớn giữa trưa nắng và đêm lạnh. Vài bước giúp quà tới nơi còn nguyên:
- Mua đồ khô (chè, măng, mộc nhĩ) và đồ gác bếp ở chặng đầu, đóng gói kín ngay tại chỗ mua.
- Mua trái cây (cam, hồng) gần lúc về, chọn quả cứng, xếp vào thùng giấy có lỗ thoáng, chèn giấy giữa các lớp.
- Đặt thùng trái cây ở chỗ ít xóc nhất, không để vật nặng đè lên; mật ong và chai lọ chèn kín bằng quần áo.
- Để đồ gác bếp riêng một túi, tránh ám mùi khói vào chè và bánh.
- Nếu đi xe máy, buộc chặt hàng, không chất quá cao làm mất thăng bằng trên đèo; an toàn của người lái quan trọng hơn mọi món quà.
- Về nhà mở ngay, kiểm tra từng gói: trái cây dập để ăn trước, đồ gác bếp còn mềm cho vào tủ lạnh, chè vào hộp kín.
Mang quà ra nước ngoài thì hầu hết trái cây tươi và thịt bị hạn chế theo quy định kiểm dịch; chè khô đóng gói có nhãn thường là lựa chọn dễ nhất, vẫn cần kiểm tra quy định của nơi đến.
Mua ở chợ phiên cao nguyên đá: những điều nên biết trước
Chợ họp theo chu kỳ, không phải ngày nào cũng có. Nhiều chợ phiên vùng cao họp mỗi tuần một lần hoặc theo lịch luân phiên giữa các xã, có chợ dịch chuyển ngày theo chu kỳ riêng. Hỏi người địa phương hoặc nơi lưu trú lịch chợ gần nhất trước khi lên kế hoạch mua quà.
Đến sớm thì có hàng mới. Người bản xuống chợ từ sáng sớm, mang theo rau, măng, chè, đồ gác bếp nhà làm. Gần trưa nhiều người đã bán xong và về; hàng còn lại thường là hàng của người buôn.
Mua của người trồng, người làm thì hỏi chuyện được nhiều. Người bán đôi khi chưa thạo tiếng Việt; kiên nhẫn, chỉ tay, dùng cử chỉ. Đừng mặc cả quá gắt với món hàng nhỏ của người dân; số tiền chênh lệch với bạn không lớn nhưng với họ có ý nghĩa.
Chuẩn bị tiền lẻ và túi riêng. Ở chợ phiên, thanh toán bằng tiền mặt lẻ vẫn phổ biến. Mang theo túi vải, túi giấy, vài túi kín để đóng gói ngay đồ khô, đồ gác bếp mà không phải dùng nhiều túi ni lông.
Xin phép trước khi chụp ảnh. Chợ phiên đẹp và nhiều màu sắc, nhưng người bán và người đi chợ không phải người mẫu. Hỏi trước khi chụp ai, nhất là trẻ em, và tôn trọng khi họ từ chối.
Đồ thú rừng, cây thuốc, rễ cây lạ thì bỏ qua. Đôi khi có người bán sản phẩm từ động vật hoang dã, cây thuốc kèm lời hứa chữa bệnh. Không mua: vừa có thể vi phạm pháp luật, vừa không an toàn cho sức khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Cam sành Hàm Yên có vào mùa nào?
Cam thường chín vào khoảng cuối năm đến dịp Tết, thời gian lệch theo thời tiết từng năm. Chọn quả nặng tay, vỏ căng, cuống tươi, mùi tinh dầu thơm. Vỏ còn xanh không có nghĩa là cam chưa chín.
Hồng không hạt Quản Bạ mang về Hà Nội có bị dập không?
Hồng giòn còn cứng mang đi khá ổn nếu xếp một lớp trong thùng có lỗ thoáng và chèn giấy. Hồng đã chín mềm rất dễ dập, chỉ nên ăn tại chỗ hoặc mang đoạn ngắn trong hộp cứng. Về nhà trải ra nơi thoáng và ăn dần.
Chè Shan vùng Hà Giang cũ khác chè Thái Nguyên thế nào?
Chè Shan là giống chè vùng núi cao, búp to có lông tơ trắng, thường làm theo nhiều kiểu như sao chảo, phơi, ép bánh. Chè Thái Nguyên thường là chè trung du, búp nhỏ, sao kỹ, hương cốm. Hai loại khác khẩu vị, không loại nào hơn loại nào.
Thịt gác bếp mua ở Hà Giang để được bao lâu?
Tuỳ độ khô. Thịt khô kiệt, hút chân không, cất nơi mát để được vài tuần, trong ngăn mát hoặc ngăn đông lâu hơn. Thịt còn mềm, ẩm bên trong phải giữ lạnh như thịt tươi. Hỏi ngày làm và đọc hạn nếu có nhãn.
Mua bánh tam giác mạch về làm quà có được không?
Bánh nóng tại chợ để nguội lâu sẽ cứng, không hợp đường dài. Nếu muốn làm quà, chọn bánh hoặc bột đóng gói có nhãn, hạn dùng và đọc thành phần. Hỏi người nhận có dị ứng với hạt tam giác mạch không trước khi biếu.
Đi Hà Giang mùa hoa tam giác mạch có mua được cam và hồng không?
Mùa hoa vào khoảng cuối thu đầu đông có thể trùng cuối mùa hồng và đầu mùa cam, nhưng không chắc năm nào cũng vậy. Nếu muốn mua trái cây đúng vụ, hãy hỏi người quen tại chỗ trước khi chọn ngày đi.