Quà mang về từ Đà Lạt chia làm ba nhóm theo độ bền: rau và trái cây tươi (dâu tây, bơ, hồng, rau ăn lá, củ) cần giữ mát và dùng trong vài ngày; hoa cắt cành cần cắm nước sớm; đồ khô, mứt, trà, cà phê thì mang đi xa thoải mái. Phần lớn người mua thất vọng với quà Đà Lạt không phải vì mua nhầm hàng mà vì mua đồ tươi quá sớm hoặc đóng thùng sai cách.
Đà Lạt nay thuộc tỉnh Lâm Đồng mới (gộp Đắk Nông và Bình Thuận cũ). Khí hậu mát quanh năm của cao nguyên Lâm Viên cho phép trồng nhiều loại rau, hoa, quả ôn đới, nên hình dung quen thuộc của người miền xuôi về Đà Lạt là rau quả tươi. Bài này đi qua từng nhóm: nên chọn gì, nhìn thế nào, đóng ra sao cho chuyến xe hoặc chuyến bay, và giữ ở nhà thế nào. Atisô, mứt và đồ sấy có bài riêng trong cùng danh mục; bài không nêu giá và không giới thiệu cửa hàng.
Ba nhóm quà Đà Lạt và thời gian chịu đường
Bảng dưới xếp các món hay mua theo khả năng chịu đường dài. Con số là mức tham khảo khi đóng gói và giữ nhiệt độ đúng; quả mua lúc đã chín kỹ sẽ ngắn hơn.
| Nhóm | Ví dụ | Chịu đường khoảng | Điều kiện |
|---|---|---|---|
| Mỏng manh | Dâu tây, rau ăn lá, nấm tươi, hoa cắt cành | Một đến hai ngày | Thùng xốp, đá gel, không đè; hoa cần nước sớm |
| Trung bình | Bơ còn ương, hồng giòn, su su, cà rốt, khoai tây, bắp cải | Vài ngày đến một tuần | Thoáng mát, không bịt kín nilon |
| Bền | Hồng treo gió, mứt, đồ sấy, trà, cà phê, hạt | Nhiều tuần, theo hạn trên bao bì | Khô ráo, túi kín, tránh nắng |
Cách lập kế hoạch đơn giản nhất: đồ bền mua bất kỳ ngày nào trong chuyến; đồ trung bình mua một hai ngày trước khi về; đồ mỏng manh mua sáng ngày về, càng gần giờ đi càng tốt.
Rau và củ: chọn loại chịu được đường xa
Rau Đà Lạt là món quà được nhiều gia đình ở thành phố chờ đợi, nhưng không phải loại nào cũng hợp mang xa. Nhóm củ và rau cứng như cà rốt, khoai tây, củ cải, su su, bắp cải, súp lơ chịu được nhiều ngày nếu để thoáng mát. Nhóm rau ăn lá như xà lách, cải non, rau thơm, cùng nấm tươi thì héo và úng rất nhanh; chỉ mua khi về trong ngày và có thùng lạnh.
Khi chọn, ưu tiên rau còn khô ráo, lá không dập, cuống tươi. Rau vừa tưới hoặc vừa phun nước cho đẹp sẽ úng nhanh trong túi kín. Củ nên chắc, không mềm, không mọc mầm; khoai tây có vỏ xanh hoặc mọc mầm nên bỏ qua vì phần xanh và mầm không nên ăn. Bắp cải chọn bắp chặt, nặng tay, lá ngoài còn bao kín.
Một điều người mua hay băn khoăn là rau bán với tên Đà Lạt có thật trồng ở Đà Lạt không. Hàng rau từ nhiều vùng cùng đổ về các chợ đầu mối, và chiều ngược lại rau Lâm Đồng cũng đi khắp nước. Ở mức người mua, cách hợp lý là mua tại chợ trong thành phố hoặc vùng trồng ven Đà Lạt, hỏi người bán rau của vườn nào, và chấp nhận rằng không có dấu hiệu nhìn bằng mắt nào xác định được nơi trồng.
Trái cây Đà Lạt: dâu tây, bơ, hồng và chanh dây
Dâu tây. Quả mỏng vỏ nhất trong các quà Đà Lạt. Chọn quả đỏ đều, còn cuống xanh tươi, không chảy nước ở đáy hộp. Mua sáng ngày về, để nguyên trong hộp, không rửa trước, giữ mát suốt đường. Về đến nơi ăn trong một hai ngày. Dâu tây nhập khẩu và dâu trồng nơi khác có thể bày cạnh dâu tại chỗ; hỏi người bán nguồn hàng nếu điều đó quan trọng với bạn.
Bơ. Lâm Đồng và Đắk Lắk đều trồng nhiều bơ. Mang đi xa nên chọn quả còn cứng hoặc vừa ương, để quả tự chín ở nhà sau vài ngày; quả đã mềm sẽ dập và thâm trên đường. Quả còn cuống, vỏ không có vết nứt, không thâm đen từng mảng là quả tốt.
Hồng giòn và hồng mềm. Hồng Đà Lạt vào mùa khoảng cuối năm, thời gian cụ thể lệch theo năm. Hồng giòn ăn được ngay, chịu đường khá; hồng mềm chín chín mọng dễ vỡ, chỉ hợp ăn tại chỗ. Hồng chát phải qua xử lý mới ăn; hỏi người bán loại nào ăn ngay được.
Chanh dây. Vỏ dày, chịu đường tốt, để được nhiều ngày. Quả vỏ hơi nhăn thường đã chín và thơm hơn quả căng bóng; chọn quả nặng tay, không có vết mốc.
Mận, đào, lê theo mùa. Đà Lạt có một số loại quả ôn đới theo mùa với lượng nhỏ. Quả nhỏ, mềm thì mang ít, ăn sớm; đừng mua cả thùng cho chuyến đi xa.
Hoa Đà Lạt: mang về để cắm, không phải để trưng bày lâu
Hoa cắt cành là một trong những món người ta muốn mang về nhất, và cũng là món khó nhất. Hoa cần nước; một bó hoa nằm trong vali vài giờ sẽ héo rũ dù được bọc đẹp. Nếu muốn mang hoa, chọn loại cành cứng, bền như cúc, cẩm chướng, lay ơn hơn là hoa cánh mỏng; chọn bông còn nụ hé, chưa nở bung.
Nhờ người bán bó chặt, bọc giấy, quấn bông thấm nước ở gốc rồi bọc nilon bên ngoài để giữ ẩm. Đặt bó hoa nằm trên cùng, không đè. Về đến nơi, cắt chéo gốc dưới nước và cắm ngay vào bình nước sạch. Đi máy bay, hỏi hãng về việc mang hoa trong hành lý xách tay; mỗi hãng có cách xử lý riêng với đồ cồng kềnh.
Một số khách mua chậu cây, cây giống, hạt giống mang về. Cây giống và hạt giống thuộc chuyện khác hẳn quà ăn: cây ôn đới Đà Lạt thường không sống tốt ở đồng bằng nóng, và mang cây ra nước ngoài thường bị kiểm dịch rất chặt. Hãy cân nhắc trước khi mua để món quà không chết sau một tuần.
Đồ bền: hồng treo gió, trà, cà phê và các món khô
Hồng treo gió. Làm từ hồng chín, gọt vỏ, treo cho khô dần trong không khí mát, có người xoa bóp quả để thịt mềm đều. Quả tốt thường có lớp phấn trắng mịn do đường kết tinh trên bề mặt, thịt dẻo bên trong. Hãy phân biệt phấn đường với mốc: phấn mịn, phủ đều; mốc thì thành chấm, xù lông, màu xanh hoặc đen. Bảo quản ngăn mát sau khi mở.
Trà và cà phê. Lâm Đồng có vùng chè lớn quanh Bảo Lộc và vùng cà phê quanh Cầu Đất, Di Linh. Đóng gói kín, nhẹ, bền, là quà an toàn nhất. Bài về cà phê theo vùng đất trong danh mục này nói kỹ hơn cách chọn.
Hạt mắc ca. Trồng ở nhiều vùng của Lâm Đồng mới và Đắk Lắk. Chọn túi kín, hạt nứt đều, không có mùi dầu cũ. Hạt chứa nhiều chất béo nên dễ ôi khi để nóng.
Mứt và đồ sấy. Rất nhiều loại, từ mứt dâu, mứt hồng đến khoai lang sấy, chuối sấy. Nhóm này có bài riêng nói về đường, phẩm màu và các kiểu sấy.
Đóng một thùng quà Đà Lạt nhiều loại
Phần lớn khách mua lẫn đồ tươi với đồ khô. Thứ tự dưới đây giúp các nhóm không làm hỏng nhau.
- Chia hai thùng. Thùng xốp cho đồ cần mát (dâu, rau lá, nấm); thùng giấy có lỗ thoáng cho củ, bơ, hồng giòn, chanh dây. Đồ khô đi trong vali.
- Thùng xốp: lót giấy dưới đáy, đặt đá gel bọc khăn, rồi rau và dâu trên cùng. Dâu tây không để dưới vật nặng.
- Thùng giấy: củ nặng ở dưới, quả mềm ở trên, chèn giấy vò cho khỏi xô. Không bọc kín bằng nilon vì hơi nước đọng lại làm củ và quả nhanh úng.
- Tách quả chín sớm. Bơ và hồng chín sinh khí làm các quả khác chín nhanh; nếu muốn bơ chín chậm, để riêng một túi giấy.
- Ghi tên từng thùng. Thùng nào phải mở ngay khi về, thùng nào để được. Người nhận không phải đoán.
Đi xe khách đêm từ Đà Lạt xuống TP Hồ Chí Minh hoặc ra miền Trung là cách nhiều người mang thùng rau quả. Hỏi nhà xe về chỗ để thùng: gầm xe có thể nóng, đồ tươi nên để nơi thoáng. Đi máy bay, kiểm quy định hành lý ký gửi và thùng xốp của hãng.
Giữ quà Đà Lạt khi về nhà
Rau Đà Lạt về đến đồng bằng nóng sẽ nhanh héo hơn khi ở trên cao. Mở thùng ngay, nhặt bỏ lá dập, để rau ăn lá vào ngăn mát trong túi có lỗ thoáng hoặc bọc giấy thấm, không rửa trước khi cất. Củ như cà rốt, khoai tây để nơi tối, thoáng; khoai tây không để trong tủ lạnh quá lạnh vì dễ đổi vị.
Dâu tây ăn sớm nhất có thể; quả nào dập thì tách ra ngay vì nấm mốc lan sang quả bên cạnh rất nhanh. Bơ để ngoài cho chín, chín rồi mới cho vào ngăn mát để kéo dài thêm vài ngày. Hồng treo gió và mứt cho vào hộp kín, ngăn mát. Trà, cà phê, hạt để nơi khô mát, xa bếp.
Nếu định chia quà cho nhiều nhà, chia ngay trong ngày về. Rau quả để qua đêm trong thùng xốp kín ở nhiệt độ phòng là đủ để mất nửa giá trị món quà. Một thùng rau Đà Lạt được chia và dùng trong ba ngày đầu luôn đáng hơn thùng to hơn nhưng phải bỏ một nửa.
Câu hỏi thường gặp
Dâu tây Đà Lạt mang về TP Hồ Chí Minh để được mấy ngày?
Nếu mua sáng ngày đi, giữ trong thùng mát suốt đường và cất ngăn mát khi về, dâu thường ngon trong một đến hai ngày. Quả chín kỹ hoặc bị dập sẽ hỏng nhanh hơn. Không rửa trước khi cất, chỉ rửa ngay trước khi ăn.
Mùa nào đi Đà Lạt có nhiều quà trái cây nhất?
Mỗi mùa có một nhóm quả khác nhau: hồng thường vào cuối năm, bơ nhiều vào giữa năm, dâu tây và chanh dây có quanh năm nhờ trồng trong nhà kính và rải vụ. Mùa vụ lệch theo năm, nên hỏi người quen hoặc người bán tại chỗ trước chuyến đi.
Rau Đà Lạt có cần rửa kỹ hơn rau khác không?
Mọi loại rau mua về đều nên rửa kỹ dưới vòi nước, ngâm và xả nhiều lần, bỏ lá dập. Rau Đà Lạt không cần cách rửa đặc biệt. Người lo về dư lượng hoá chất nên ưu tiên mua ở nơi hỏi được người trồng và cách canh tác.
Hồng treo gió có lớp trắng bên ngoài có phải mốc không?
Lớp phấn trắng mịn, phủ đều trên bề mặt thường là đường trong quả kết tinh ra khi khô, là dấu hiệu bình thường. Mốc thì thành từng chấm, có lông, màu xanh hoặc đen, có mùi lạ. Thấy mốc thì bỏ, không cạo đi để ăn tiếp.
Mua quà ở chợ Đà Lạt hay ở cửa hàng đặc sản?
Chợ hợp với rau, quả tươi và đồ khô bán cân vì hàng quay vòng nhanh, so được nhiều sạp. Cửa hàng hợp với quà biếu cần bao bì, nhãn, hoá đơn. Với đồ khô đóng gói, đọc tên cơ sở sản xuất để biết hàng làm ở đâu.
Có mang rau quả Đà Lạt ra nước ngoài được không?
Rất nhiều nước cấm hoặc hạn chế rau, quả, hoa tươi và cây giống trong hành lý vì lý do kiểm dịch thực vật. Đồ khô đóng gói kín có nhãn thường dễ hơn nhưng vẫn có thể bị kiểm. Kiểm quy định của nước đến trước khi mua.