Từ Cao Bằng, những món mang về dễ nhất là đồ khô và hạt: hạt dẻ vùng Trùng Khánh (huyện cũ) vào mùa thu, miến dong, lạp sườn hun khói, bánh khảo, lá thạch đen phơi khô. Các món này để được từ vài tuần đến vài tháng nếu cất đúng. Món chín như vịt quay, bánh cuốn, thịt quay thì nên ăn tại chỗ hoặc chỉ mang khi về trong ngày.
Bài liệt kê theo mức độ dễ mang, kèm dấu hiệu chọn ở mức người mua và cách gói. Không có giá vì giá thay đổi theo mùa và nơi bán; cũng không xếp hạng món nào ngon nhất, vì mỗi nhà nhận quà có khẩu vị riêng.
Bảng chọn nhanh: món nào mang được bao xa
Thời gian để được trong bảng là ước lượng phổ biến trong điều kiện cất đúng; luôn đọc hạn trên bao bì nếu có:
| Món | Mùa có | Để được khoảng | Lưu ý khi mang |
|---|---|---|---|
| Hạt dẻ tươi (còn vỏ) | Mùa thu | Vài tuần ở chỗ thoáng mát; lâu hơn trong ngăn mát | Không để túi kín hơi khi hạt còn ẩm |
| Hạt dẻ rang, luộc sẵn | Mùa thu | Một đến hai ngày | Ăn sớm, không làm quà đường dài |
| Miến dong khô | Làm nhiều cuối năm, bán quanh năm | Nhiều tháng | Chống ẩm, chống gãy |
| Lạp sườn hun khói | Quanh năm, nhiều cuối năm | Vài tuần ở chỗ mát; lâu hơn trong ngăn mát, ngăn đông | Gói kín, tránh dầu mỡ thấm hộp |
| Bánh khảo | Quanh năm, nhiều dịp Tết | Vài tuần nếu giữ kín, khô | Dễ vỡ, dễ hút ẩm |
| Lá thạch đen khô | Quanh năm | Nhiều tháng | Nhẹ, cồng kềnh, dễ mang |
| Vịt quay, thịt quay | Quanh năm | Trong ngày, giữ lạnh | Chỉ mang khi về ngay |
Nguyên tắc chung: món càng khô, càng ít nước, càng nhiều muối thì càng dễ mang; món có thịt chín, nhân ướt thì cần lạnh. Nếu bạn còn đi tiếp nhiều ngày, mua đồ khô trước và để thịt, bánh tươi tới ngày cuối.
Hạt dẻ Trùng Khánh: mua vào mùa và chọn hạt
Hạt dẻ vùng Trùng Khánh là sản vật đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, mùa thu hoạch rơi vào khoảng mùa thu, xê dịch theo thời tiết từng năm. Hạt dẻ ở đây thường nhỏ hơn hạt dẻ nhập khẩu bán ở thành phố, vỏ nâu sẫm, lông tơ ở đầu hạt, ruột vàng, bùi và ngọt khi rang. Ngoài mùa, hạt dẻ bày bán khắp nơi có thể là hàng nhập hoặc hàng từ vùng khác; điều đó không xấu, nhưng nếu bạn muốn đúng hạt dẻ vùng này thì nên đi đúng mùa và mua ở vùng trồng.
Khi chọn, cầm hạt thấy nặng tay, vỏ bóng, không lỗ sâu, không nứt, không mốc ở đít hạt. Lắc túi hạt nghe khô ráo, không có hạt lép kêu lọc xọc nhiều. Có thể xin bóc thử vài hạt: ruột vàng đều, không đen, không có sâu. Hạt dẻ còn tươi chứa khá nhiều nước nên dễ mốc nếu bị ủ kín; mang về đường dài thì đựng trong túi lưới, túi giấy hoặc túi vải để thoáng, không nhét chặt trong túi ni lông buộc kín.
Về nhà, để hạt ở chỗ thoáng mát và dùng trong vài tuần, hoặc cho vào ngăn mát để giữ lâu hơn. Hạt dẻ rang tại chỗ thơm nhưng không để được lâu, chỉ nên mua ăn đường. Cách phân biệt hạt dẻ Việt và hạt dẻ nhập ở chợ có bài riêng về hàng nhập gắn mác vùng.
Miến dong và lạp sườn hun khói: hai món khô dễ chia quà
Miến dong ở Cao Bằng làm từ tinh bột củ dong riềng, phơi nắng thành sợi khô, nhiều nhất vào mùa hanh khô cuối năm. Sợi miến dong thật thường có màu xám trong hoặc hơi ngà, không trắng tinh, bẻ thấy dai, khi nấu sợi trong, không nát. Mua miến làm quà nên chọn bó buộc gọn, gói trong túi kín có ghi nơi sản xuất; mang đi thì đặt ở trên cùng hành lý để khỏi gãy vụn. Miến khô cất nơi khô ráo được nhiều tháng. Chuyện chọn miến kỹ hơn, cất và nấu cho khỏi nát có bài riêng trong chuyên mục này.
Lạp sườn Cao Bằng thường được làm bằng thịt lợn ướp gia vị, nhồi ruột rồi phơi gió hoặc hun trên gác bếp, nên có mùi khói và màu đậm. Khi chọn, nhìn khúc lạp sườn khô đều, phần nạc mỡ phân biệt rõ, bề mặt không nhớt, không có đốm mốc trắng xanh, mùi khói và mùi rượu nhẹ chứ không chua. Hỏi người bán làm mẻ này khi nào, đã khô hẳn hay mới se mặt; lạp sườn mới se mặt cần giữ lạnh như thịt tươi.
Đóng gói lạp sườn trong túi kín, tốt nhất hút chân không, rồi bọc thêm một lớp giấy để dầu không thấm ra hành lý. Về nhà, để ngăn mát hoặc ngăn đông nếu chưa dùng ngay. Người đang phải ăn nhạt, người có bệnh tim mạch nên dùng ít, vì đồ hun khói và ướp muối thường mặn và nhiều mỡ.
Bánh khảo, thạch đen và vài món nhỏ khác
Ngoài hạt dẻ, miến và lạp sườn, chợ Cao Bằng còn nhiều món nhỏ nhẹ, hợp để chia cho đồng nghiệp hay hàng xóm:
- Bánh khảo: bánh làm từ bột gạo nếp rang, đường, có nơi thêm nhân, ép khuôn thành miếng vuông hoặc tròn. Chọn bánh còn mềm thơm, không ẩm dính, không mùi dầu cũ; mang đi thì để trong hộp cứng vì bánh dễ vỡ, giữ kín để khỏi hút ẩm.
- Lá thạch đen khô: nguyên liệu nấu thạch đen (sương sáo). Lá khô nhẹ, để được lâu, hợp người thích tự nấu. Chọn lá khô đều, không mốc, không lẫn nhiều cọng đất.
- Mắc mật, hạt dổi, gia vị núi: đôi khi có ở chợ. Gia vị nên đựng trong lọ hoặc túi kín vì mùi rất mạnh, dễ ám sang đồ khác.
- Măng khô: nhẹ, để lâu, nhưng phải ngâm và luộc kỹ trước khi nấu. Chọn măng khô màu vàng tự nhiên, không trắng bất thường, không mùi hắc.
- Bánh trứng kiến, bánh gio và bánh theo mùa: làm theo mùa và theo dịp, thường không để được lâu; nếu gặp thì ăn tại chỗ hoặc mua về ăn ngay, hỏi kỹ ngày làm.
Với món làm thủ công không có nhãn, hãy hỏi ngày làm và tự ghi lên túi. Món nào có mùi lạ, mốc, chảy nước khi về đến nhà thì bỏ.
Những món nên ăn tại chỗ, không nên ôm về
Cao Bằng có nhiều món ngon gắn với bữa ăn nóng: bánh cuốn ăn kèm nước dùng xương, vịt quay lá mắc mật, thịt quay, phở chua theo kiểu vùng biên. Những món này ngon khi vừa làm xong, mang theo cả ngày trên xe sẽ mất vị và có nguy cơ hỏng. Nếu thật sự muốn mang vịt quay hay thịt quay về, hãy mua sát giờ lên xe, nhờ chặt sẵn, để riêng nước chấm, đặt trong thùng có đá đóng túi, về tới nơi ăn hoặc cất tủ ngay.
Các loại đồ uống có cồn, dù được giới thiệu là đặc sản, không nằm trong cẩm nang này; người lớn mua thì nhớ không lái xe sau khi uống. Thịt thú rừng, mật động vật, động vật hoang dã sống hoặc chết đều không nên mua: nhiều loài được pháp luật bảo vệ, việc buôn bán là vi phạm, và rủi ro bệnh tật là có thật.
Nếu muốn mua thịt lợn đen vùng cao như một món quà tươi, bài riêng về thịt lợn đen vùng Bảo Lạc hướng dẫn cách chọn và đóng thùng giữ lạnh.
Mua ở chợ phiên, chợ trung tâm hay cửa hàng: mỗi nơi được gì
Chợ phiên ở các vùng núi Cao Bằng họp theo ngày cố định trong tháng âm lịch hoặc theo tuần, tuỳ nơi. Đây là chỗ người trồng, người làm mang hàng nhà mình xuống bán: hạt dẻ vừa nhặt, miến mẻ mới, măng phơi, bánh làm từ đêm trước. Bạn gặp được người làm, hỏi được ngày làm, thấy hàng thật của vùng. Đổi lại, hàng thường không có bao bì, không có nhãn, mỗi người bán một kiểu, và bạn phải tự gói lại cho đường xa.
Chợ trung tâm ở khu đô thị Cao Bằng họp hằng ngày, có đủ món, tiện cho người chỉ có vài giờ trước khi lên xe. Ở đây hàng gom từ nhiều nơi, kể cả từ tỉnh khác và hàng nhập; người bán có thể không biết món mình bán được làm ở đâu. Hãy hỏi thẳng và chọn người trả lời rõ ràng.
Cửa hàng đặc sản có hàng đóng gói, nhãn ghi tên cơ sở, địa chỉ, ngày sản xuất, hạn dùng, một số có chứng nhận OCOP. Đây là lựa chọn tiện cho quà biếu cần trang trọng hoặc gửi đi xa. Đọc nhãn kỹ: tên cơ sở sản xuất nằm ở tỉnh nào, sản phẩm có ghi thành phần không. Kỹ năng đọc nhãn và kiểm hàng đặc sản nói chung không lặp lại ở đây; với Cao Bằng, điều đáng nhớ là mùa vụ: đúng mùa hạt dẻ, đúng mùa làm miến thì hàng ở cả ba nơi đều dễ tươi mới hơn.
Gói quà Cao Bằng cho một chuyến đi xa
Cao Bằng cách đồng bằng nhiều giờ đường núi; xe xóc và nhiệt độ thay đổi theo độ cao. Thứ tự gói dưới đây giúp quà tới nơi còn nguyên:
- Chia quà theo nhóm: đồ khô (miến, măng, lá thạch đen), đồ có dầu mỡ (lạp sườn), đồ dễ vỡ (bánh khảo), đồ cần thoáng (hạt dẻ tươi), đồ lạnh (thịt, món chín nếu có).
- Đồ khô và dễ vỡ để trong hộp cứng hoặc thùng giấy, xếp lên trên; đồ nặng xếp dưới đáy.
- Lạp sườn và gia vị bọc hai lớp kín để không ám mùi sang bánh, chè hay quần áo.
- Hạt dẻ tươi để túi thoáng, không để gần nguồn nóng, không đè vật nặng lên.
- Đồ cần lạnh để riêng thùng xốp có đá đóng túi, mở thùng càng ít càng tốt.
- Ghi tên món, ngày mua lên từng gói để khi chia quà người nhận biết mà dùng trước món nào.
Đi máy bay thì đọc quy định hành lý của hãng về thực phẩm và chất lỏng trước khi mua; mang quà ra nước ngoài thì kiểm tra quy định kiểm dịch của nước đến, nhiều nơi cấm thịt và hạt tươi.
Câu hỏi thường gặp
Hạt dẻ Trùng Khánh có quanh năm không?
Hạt dẻ vùng này thu hoạch theo mùa, khoảng mùa thu, thời gian lệch theo từng năm. Ngoài mùa, hạt dẻ bày bán có thể là hàng dự trữ, hàng vùng khác hoặc hàng nhập. Muốn mua đúng vụ, hãy hỏi người quen ở Cao Bằng trước khi đi.
Mang vịt quay Cao Bằng về Hà Nội được không?
Được nếu về trong ngày và giữ lạnh. Mua sát giờ đi, nhờ chặt sẵn, tách nước chấm, đặt trong thùng xốp có đá đóng túi. Về tới nơi ăn ngay hoặc cất ngăn mát và dùng sớm. Không nên để vịt quay ở nhiệt độ phòng nhiều giờ trên xe.
Miến dong Cao Bằng để được bao lâu?
Miến khô cất trong túi kín, nơi khô ráo, tránh nắng có thể để nhiều tháng. Miến bị ẩm sẽ mốc, có mùi chua; khi thấy đốm lạ hoặc mùi lạ thì bỏ. Đặt miến ở trên cùng hành lý để khỏi gãy.
Mua lạp sườn ở Cao Bằng cần chú ý gì để khỏi hỏng?
Hỏi mẻ làm khi nào và đã khô hẳn chưa. Lạp sườn khô đều, không nhớt, không mốc, mùi khói nhẹ là tốt. Gói kín, hút chân không nếu được, về nhà để ngăn mát hoặc ngăn đông. Lạp sườn mới se mặt cần giữ lạnh như thịt tươi.
Có nên mua quà Cao Bằng ở chợ hay ở cửa hàng đặc sản?
Mỗi nơi có ưu điểm. Chợ cho bạn gặp người làm, thấy hàng mới, hỏi được ngày làm. Cửa hàng thường có bao bì, nhãn ghi nơi sản xuất và hạn dùng, tiện làm quà biếu. Dù mua ở đâu, hãy nhìn hàng, hỏi ngày làm và đọc nhãn nếu có.
Mua quà Cao Bằng gửi ra nước ngoài nên chọn món nào?
Đồ khô có bao bì kín và nhãn rõ như miến dong, bánh khảo đóng hộp thường dễ được chấp nhận hơn. Thịt, lạp sườn, hạt tươi hay bị cấm ở nhiều nước. Hãy kiểm tra quy định kiểm dịch của nước đến trước khi mua.