Vùng Ninh Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Khánh Hoà) có những sản vật gắn với khí hậu nắng gió khô hạn: nho và các sản phẩm từ nho, táo xanh, tỏi Phan Rang, muối của đồng muối Cà Ná và mắm của các làng biển. Nho tươi, táo mang đi được vài ngày nếu chọn đúng và giữ mát; nho sấy, mật nho, tỏi, muối để được lâu; mắm là chất lỏng, phải đóng chống rỉ.
Từ ngày 01/7/2025, Ninh Thuận cũ sáp nhập vào tỉnh Khánh Hoà mới; vùng Phan Rang – Tháp Chàm vẫn là nơi tập trung vườn nho, ruộng tỏi và chợ quà. Bài viết cho người đi qua quốc lộ 1, người du lịch biển Ninh Chữ, Vĩnh Hy, hoặc nhờ người thân gửi: chọn gì, nhìn gì, giữ sao trong cái nắng gay gắt. Bài không nêu giá, không giới thiệu vườn hay cơ sở nào, và không viết về rượu nho.
Nho tươi: chọn chùm, đọc độ chín và giữ trên đường
Ninh Thuận cũ là vùng trồng nho nổi tiếng nhất cả nước nhờ nắng nhiều, mưa ít. Nho ở đây có nho đỏ, nho xanh và một số giống mới, nhiều vụ trong năm do người trồng cắt cành điều chỉnh. Vì thế gần như quanh năm đều có nho, nhưng chất lượng mỗi đợt khác nhau tuỳ thời tiết; mùa mưa nho dễ nứt, kém ngọt.
Chọn chùm nho tươi, nhìn cuống còn xanh, tươi, không khô đen; quả bám chắc vào cuống, lắc nhẹ không rụng nhiều; quả căng, có lớp phấn trắng mỏng tự nhiên trên vỏ, màu đều theo giống. Nếm thử một quả ở cuối chùm (phần chín sau cùng), nếu quả cuối đã ngọt thì cả chùm đạt. Tránh chùm có quả nứt, chảy nước, có mùi chua lên men, hoặc nhiều quả teo.
Nho tươi rất dễ dập và mất nước. Đặt chùm nho nằm một lớp trong hộp nhựa có lỗ hoặc thùng giấy, lót giấy mềm, không đè vật nặng. Không rửa trước khi mang đi vì nước đọng làm nho nhanh thối; về đến nơi mới rửa khi ăn. Giữ mát nhưng tránh để đá chạm trực tiếp.
Về nhà, để nho nguyên chùm trong túi giấy hoặc hộp thông khí ở ngăn mát, ăn trong vài ngày. Quả nào nứt, chảy nước thì nhặt ra ngay để không lây sang quả khác.
Sản phẩm từ nho: nho sấy, mật nho, siro, mứt
Từ nho, người dân và các cơ sở trong vùng làm ra nhiều sản phẩm để lâu: nho sấy (sấy khô hoặc sấy dẻo), mật nho (nước nho cô đặc), siro nho, mứt nho, và một số loại đồ uống khác. Đây là nhóm quà tiện vì không cần lạnh, nhẹ hơn nho tươi và để được nhiều tuần, nhiều tháng.
Với nho sấy, nhìn quả sấy có màu tự nhiên theo giống (đỏ sẫm, nâu, xanh vàng), không quá bóng, không dính bết thành khối. Đọc nhãn thành phần xem có thêm đường, chất bảo quản hay phẩm màu không. Nho sấy dẻo còn độ ẩm nên hạn ngắn hơn nho sấy khô.
Mật nho và siro nho là chất lỏng sệt, nhiều đường. Chọn chai có nhãn ghi thành phần, nơi sản xuất, hạn dùng; sản phẩm tốt có màu đỏ tím hoặc vàng trong theo loại nho, không có cặn lạ, không có mùi men. Vì là chất lỏng, khi đi máy bay phải để hành lý ký gửi và bọc chống vỡ, chống rỉ.
Một số nơi bán sản phẩm từ nho có cồn. Trang không viết về rượu; nếu bạn mua, đó là đồ cho người lớn, không lái xe sau khi uống, và cần xem quy định vận chuyển đồ uống có cồn.
Táo xanh Ninh Thuận: giòn ngọt nhưng nhanh héo
Táo trồng ở Ninh Thuận cũ là loại táo ta đã được cải tạo giống, quả to hơn táo ta truyền thống, vỏ xanh, giòn, ngọt nhẹ. Táo là món quà quen thuộc của khách đi qua Phan Rang vì dễ mang, ăn ngay được, không cần chế biến.
Chọn táo có vỏ xanh tươi hoặc xanh ngả vàng nhạt, bề mặt căng bóng, cầm chắc tay, không có vết thâm, vết sâu, không nhăn. Táo vỏ nhăn là đã mất nước, ăn sẽ bở. Quả có đốm nâu nhỏ đôi khi do nắng, không ảnh hưởng nhiều, nhưng vết thâm mềm thì nên tránh.
Khi mua theo thùng, xin người bán đổ ra xem cả lớp dưới; táo ở đáy thùng thường bị đè dập hoặc là quả nhỏ, kém đều hơn lớp trên. Người bán thật thà sẽ không ngại cho bạn xem.
Táo mất nước khá nhanh ở nhiệt độ phòng, nhất là trong xe nóng. Đóng táo trong túi có lỗ hoặc thùng giấy, để nơi mát, tránh nắng chiếu. Về nhà cho vào ngăn mát trong túi để giữ ẩm, ăn trong khoảng một tuần là ngon nhất.
Ngoài táo, vùng này còn có một số trái cây khác chịu hạn tốt. Như với nho, mùa và chất lượng thay đổi theo thời tiết, nên hỏi người bán đợt này thế nào thay vì dựa vào lịch cố định.
Tỏi Phan Rang: nhận ra ở mức người mua và cách cất
Tỏi trồng trên đất cát pha ở vùng Phan Rang là sản vật được nhiều người nhắc khi nói đến quà Ninh Thuận cũ. Tỏi ở đây thường là tỏi ta, củ không to, nhiều tép, vỏ trắng hoặc ánh tím, mùi thơm hăng rõ.
Ở mức người mua, chọn củ tỏi khô vỏ, chắc tay, tép bó chặt, không mọc mầm, không mềm, không có đốm mốc đen ở gốc. Bóc thử một tép: tép chắc, trắng ngà, cắt ra có mùi hăng đặc trưng. Tỏi nhập thường củ to, tép lớn, ít tép, vỏ trắng tinh; điều này không có nghĩa là xấu, chỉ là khác loại.
Người bán đôi khi gắn tỏi với nhiều công dụng sức khoẻ. Bài xem tỏi là gia vị, thực phẩm; người có bệnh dạ dày hoặc đang dùng thuốc chống đông máu nên hỏi bác sĩ trước khi ăn nhiều tỏi sống.
Tỏi khô cần thoáng khí. Để trong túi lưới, rổ, hoặc treo ở nơi khô mát, tránh ánh nắng trực tiếp và tránh bọc kín trong túi nilon lâu ngày vì sẽ ẩm, mốc, mọc mầm. Mang đi xa thì túi lưới bên trong túi giấy là đủ.
Muối Cà Ná và mắm làng biển
Đồng muối Cà Ná ở phía nam Ninh Thuận cũ là một trong những vùng làm muối lớn của cả nước, nhờ nắng gió và nước biển độ mặn cao. Muối Cà Ná làm quà lạ mà thực dụng: người nấu ăn dùng muối hạt để muối dưa, ướp cá, nấu nước dùng.
Muối hạt sạch có màu trắng, hạt đều, không lẫn cát sạn, không có mùi lạ. Muối hút ẩm, nên đóng lọ hoặc túi dày, kín. Muối nặng, tính trước khối lượng hành lý; đi máy bay thường không gặp vấn đề vì là chất rắn, nhưng nên dán nhãn rõ để thuận tiện khi soi chiếu.
Các làng biển trong vùng có nghề làm nước mắm, mắm cá. Với nước mắm và mắm, chọn chai có nhãn ghi nguyên liệu, nơi làm, hạn dùng; nhìn màu trong, không đục, không cặn bất thường; ngửi thơm mùi cá chín, không hắc. Mắm là chất lỏng mùi mạnh, phải đóng chai nhựa dày, quấn kín nắp, bọc hai lớp túi chống rỉ, để hành lý ký gửi.
Muối và mắm nên để riêng, cách xa nho sấy, táo, vì mùi mắm rất dễ ám sang đồ ăn khác.
Măng tây, thịt dê cừu: đồ tươi mang về được không
Vùng Phan Rang còn trồng măng tây xanh và chăn nuôi dê, cừu trên những đồng cỏ khô. Đây là những thứ khách hay thấy nhưng không phải lúc nào cũng hợp làm quà mang xa.
Măng tây là rau tươi, mất nước và xơ hoá nhanh sau khi cắt. Muốn mang về, chọn ngọn thẳng, chắc, đầu búp khép chặt, gốc còn tươi; bó lại, quấn khăn ẩm ở gốc, để trong túi có lỗ, giữ mát. Hành trình nên ngắn, về nhà ăn trong vài ngày.
Thịt dê, thịt cừu thường được thưởng thức tại các quán trong vùng. Nếu muốn mua thịt mang về, chỉ nên mua ở nơi có nguồn giết mổ rõ ràng, có kiểm dịch, thịt được cấp đông và đóng gói đúng cách, giữ đông suốt đường. Mua thịt không rõ nguồn ở ven đường để mang đi xa là điều nên tránh.
Thịt đỏ mua tươi rồi để nhiều giờ trên xe nóng là môi trường lý tưởng cho vi khuẩn phát triển; dù về nhà nấu chín, chất lượng và độ an toàn đã giảm. Nếu không có thùng đá đủ lạnh cho cả hành trình, tốt nhất đừng mua.
Với người đi máy bay hoặc đi nhiều chặng, nhóm đồ tươi này nên để thưởng thức tại chỗ; quà mang về nên dồn vào nho sấy, mật nho, tỏi, muối.
Giữ quà trong cái nắng gió Phan Rang
Khí hậu nóng, khô, gió mạnh của vùng này là lý do có nho và muối, nhưng cũng là kẻ thù của đồ tươi trên đường. Một số bước để quà về tới nơi còn tốt:
- Mua đồ khô (tỏi, muối, nho sấy, mật nho) bất cứ lúc nào trong chuyến; mua nho tươi, táo vào ngày về.
- Không để quà trong cốp xe hay trên xe dưới nắng giữa trưa; nhiệt độ trong xe đóng kín có thể rất cao.
- Nho, táo: hộp hoặc thùng có lỗ thông khí, giữ mát bằng đá gel bọc khăn, không cho đá chạm quả.
- Mắm, mật nho: chai kín, bọc chống rỉ, để đứng, tách khỏi trái cây.
- Đi máy bay từ Cam Ranh: chất lỏng ký gửi; trái cây đóng thùng giấy có lỗ; kiểm quy định hãng trước.
- Về đến nơi: nho, táo vào ngăn mát; tỏi treo nơi thoáng; muối, nho sấy cất hộp kín.
Nếu bạn đi ô tô theo quốc lộ 1, các điểm bán trái cây dọc đường rất nhiều. Chọn chỗ có mái che, trái cây không phơi nắng, và luôn nếm thử trước khi mua số lượng.
Câu hỏi thường gặp
Ninh Thuận cũ giờ thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 01/7/2025, Ninh Thuận cũ sáp nhập vào tỉnh Khánh Hoà mới. Các địa danh như Phan Rang – Tháp Chàm, Ninh Chữ, Cà Ná vẫn được dùng khi gọi tên sản vật. Vì vậy bạn sẽ thấy cả cách gọi nho Ninh Thuận lẫn nho Khánh Hoà trên thị trường.
Nho Ninh Thuận mùa nào ngon?
Nho ở đây cho nhiều vụ trong năm nhờ người trồng cắt cành điều chỉnh, nên gần như lúc nào cũng có. Chất lượng mỗi đợt tuỳ thời tiết; mùa mưa nho dễ nứt, kém ngọt. Cách chắc nhất là hỏi người bán đợt này thế nào và nếm thử quả ở cuối chùm.
Nho tươi mang máy bay được không?
Nho tươi là trái cây, thường được mang theo trên các chuyến nội địa nếu đóng gói phù hợp kích thước hành lý. Đóng trong hộp có lỗ thông khí, lót giấy, không rửa trước. Chuyến quốc tế cần xem quy định kiểm dịch thực vật của nước đến, nhiều nơi cấm trái cây tươi.
Mật nho khác siro nho thế nào?
Hai tên gọi thường dùng cho nước nho cô đặc có đường, khác nhau tuỳ cách gọi và công thức của từng nơi sản xuất. Cách chắc nhất là đọc nhãn: tỷ lệ nước nho, lượng đường, có chất bảo quản hay hương liệu không. Chọn loại có thông tin rõ ràng.
Tỏi Phan Rang để được bao lâu?
Tỏi khô bảo quản nơi thoáng, khô mát có thể để được vài tháng. Tỏi bọc kín trong túi nilon dễ ẩm, mốc, mọc mầm. Treo tỏi trong túi lưới ở chỗ thoáng gió là cách đơn giản nhất. Tép tỏi đã bóc nên để ngăn mát và dùng sớm.
Muối Cà Ná có gì khác muối thường?
Muối Cà Ná là muối biển phơi nắng từ một trong những đồng muối lớn của cả nước. Ở mức người mua, khác biệt chủ yếu là muối hạt từ một vùng cụ thể, được người nấu ăn ưa dùng để muối dưa, ướp cá. Muối tinh đóng gói thường đã qua xử lý, hạt mịn hơn.