Phú Yên cũ (nay thuộc tỉnh Đắk Lắk) có ba nhóm quà chính: cá ngừ đại dương và sản phẩm từ cá ngừ, bánh tráng làng nghề như bánh tráng Hoà Đa, và đồ biển của các đầm vịnh như sò huyết đầm Ô Loan, đồ biển khô. Bánh tráng và đồ khô mang xa dễ dàng; cá ngừ phải ở dạng cấp đông và giữ lạnh liên tục; hải sản sống chỉ hợp với hành trình ngắn.
Từ ngày 01/7/2025, Phú Yên cũ sáp nhập với Đắk Lắk thành tỉnh Đắk Lắk mới, vùng biển Tuy Hoà, Sông Cầu, Tuy An giờ là phần duyên hải của tỉnh. Bài này viết cho người đi công tác, du lịch biển, hoặc nhờ người thân ở Tuy Hoà gửi quà: mua gì, nhìn gì, hỏi gì, đóng gói thế nào. Cua huỳnh đế là đặc sản nổi tiếng của vùng nhưng thuộc phạm vi bài mua tận gốc ở trang chuyên mua bán sản vật, ở đây chỉ nhắc tên. Bài không nêu giá, không giới thiệu cơ sở nào.
Cá ngừ đại dương: mua dạng nào để mang đi
Phú Yên cũ là một trong những địa phương có nghề câu cá ngừ đại dương lâu năm, tàu ra khơi xa nhiều ngày, cá được bảo quản trên tàu rồi về cảng cá. Cá ngừ đại dương là loài cá lớn, thịt đỏ, được dùng cho nhiều món từ ăn sống đến nướng, kho. Với người mua làm quà, mang cả con là không thực tế; dạng phổ biến là phần thịt cắt khúc, phi lê, cấp đông.
Khi chọn cá ngừ đông lạnh, nhìn thịt có màu đỏ hồng đến đỏ sẫm đều, không thâm đen, không có tinh thể đá lớn bên trong túi (dấu hiệu rã đông rồi đông lại), túi hút chân không còn căng. Hỏi người bán cá đánh bắt và cấp đông khi nào, đã rã đông lần nào chưa. Thịt cá ngừ màu đỏ tươi bất thường, rực như sơn, nên hỏi kỹ về xử lý màu.
Cá ngừ có nguy cơ gây ngộ độc histamine nếu bảo quản không đủ lạnh: vi khuẩn phân huỷ một chất trong thịt cá thành histamine, gây đỏ mặt, ngứa, đau đầu sau khi ăn, và nấu chín không làm mất chất này. Vì vậy với cá ngừ, chuỗi lạnh là điều không được đứt: mua đã cấp đông, giữ đông suốt đường, về đến nơi cho ngay vào ngăn đá.
Ngoài thịt cấp đông, còn có các sản phẩm chế biến từ cá ngừ như cá ngừ đóng hộp, ruốc cá, cá kho đóng hũ. Những sản phẩm này dễ mang hơn; hãy đọc nhãn về nơi sản xuất, hạn dùng và điều kiện bảo quản.
Bánh tráng Hoà Đa: chọn, cất và dùng
Làng Hoà Đa thuộc vùng Tuy An (huyện cũ) có nghề làm bánh tráng gạo lâu đời. Bánh được tráng từ bột gạo, có loại rắc mè, phơi trên giàn tre đến khi khô giòn. Bánh dùng để nướng ăn kèm, cuốn với rau và thịt, hoặc bẻ vào các món gỏi.
Bánh tráng làng nghề tốt có màu trắng ngà tự nhiên, độ dày đều, mặt bánh có vân giàn phơi, mè rải đều nếu là bánh mè. Bánh khô cứng, không ẩm dẻo, không đốm mốc, ngửi có mùi gạo và mè rang. Bánh trắng tinh, mỏng đều tăm tắp như máy làm chưa chắc là sai, nhưng nếu bạn muốn hàng làng nghề, hãy hỏi người bán nơi làm.
Bánh tráng nhẹ nhưng rất dễ vỡ, nên mang đi xa phải để trong hộp cứng hoặc kẹp giữa hai tấm bìa, đặt ở trên cùng vali. Bánh tráng hút ẩm, cất trong túi kín ở nơi khô; mùa nồm nên thêm gói chống ẩm.
Về nhà, bánh mè có thể nướng trên than hoặc bếp điện cho phồng; bánh để cuốn thì nhúng nước nhanh cho mềm. Bánh để lâu bị ỉu, có thể phơi nắng nhẹ cho khô lại, nhưng nếu đã có mốc thì bỏ.
Sò huyết đầm Ô Loan và đồ biển của đầm vịnh
Đầm Ô Loan ở vùng Tuy An là đầm nước lợ, nổi tiếng với sò huyết và nhiều loài hải sản đầm. Sò huyết tươi sống là món nhiều khách muốn mua, nhưng là loại khó mang đi xa: sò cần ẩm, mát, thông khí, chết là hỏng rất nhanh.
Nếu mua sò huyết mang về, chọn con còn sống: vỏ khép chặt hoặc khép lại khi gõ nhẹ, nặng tay, không có mùi hôi. Loại bỏ con há miệng không khép. Đóng sò trong túi lưới hoặc thùng xốp có lỗ thông khí, phủ khăn ẩm, có đá gel bọc khăn để giữ mát nhưng không ngâm nước ngọt. Hành trình nên dưới vài giờ.
Sò huyết và các loại hai mảnh vỏ nói chung là loài lọc nước, có thể tích tụ vi sinh vật từ môi trường; nên ăn chín kỹ, đặc biệt với trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai, người có bệnh gan hoặc miễn dịch kém. Đây là khuyến cáo an toàn thực phẩm chung với nhuyễn thể.
Với người đi xa hoặc đi máy bay, mua sò sống mang về thường không thực tế. Thay vào đó, thưởng thức tại chỗ và chọn đồ biển khô làm quà.
Tôm hùm, cua và hải sản sống: khi nào nên mua
Vùng vịnh Xuân Đài, Sông Cầu (thị xã cũ) có nghề nuôi tôm hùm lồng. Cua huỳnh đế, loài cua có hình dáng lạ, là đặc sản nổi tiếng của vùng biển này; cách mua tận gốc thuộc trang chuyên mua bán sản vật. Cả hai đều là hải sản sống, giá trị cao, và đòi hỏi điều kiện vận chuyển chặt.
Nếu mua hải sản sống mang về, cần thùng xốp chuyên dụng, giữ mát vừa phải để con vật ngủ đông nhẹ chứ không chết lạnh, có lót mùn cưa hoặc khăn ẩm theo hướng dẫn của người bán. Hành trình nên ngắn. Đi máy bay, nhiều hãng có quy định riêng với hải sản sống; một số chỉ nhận qua dịch vụ hàng hoá, không nhận hành lý ký gửi thông thường.
Người mua nên hỏi rõ con nuôi hay đánh bắt tự nhiên, cỡ bao nhiêu, và tránh mua tôm hùm, cua quá nhỏ, cua mang trứng nếu thuộc diện hạn chế khai thác theo quy định thuỷ sản. Người bán có trách nhiệm sẽ giải thích được.
Với hầu hết khách, hải sản sống nên ăn tại chỗ. Quà mang về thực tế hơn là đồ khô, cá ngừ cấp đông hoặc hải sản chế biến có nhãn rõ ràng.
Đồ biển khô Tuy Hoà – Sông Cầu
Các làng chài vùng Tuy Hoà, Sông Cầu, An Hải có nghề phơi khô hải sản: cá cơm khô, mực khô, cá khô các loại. Đây là nhóm quà dễ mang nhất trong các món biển, không cần lạnh khi đã khô đủ và đóng kín.
Khi chọn đồ khô, quan sát màu tự nhiên, không quá trắng, không quá đỏ; bẻ hoặc ấn thử thấy khô đều, không nhớt, không có đốm mốc trắng xanh; ngửi thấy mùi biển và mùi nắng, không khai, không hắc hóa chất. Mực khô tốt có thân dày, màu hồng nâu nhạt, phủ lớp phấn trắng mỏng tự nhiên.
Hỏi người bán phơi nắng hay sấy, hàng mới phơi hay đã để lâu, nguồn từ tàu nào. Hàng không rõ nguồn, giá rẻ bất thường so với mặt bằng (bài không nêu giá, nhưng bạn có thể so vài nơi) nên cẩn trọng.
Đồ khô cần đóng túi kín để không ám mùi các món khác, nhất là bánh tráng. Về nhà cất nơi khô mát hoặc ngăn mát tủ lạnh để giữ lâu và tránh mọt. Mở túi rồi nên dùng trong vài tuần.
Gói quà Phú Yên cũ theo quãng đường
Quà vùng biển Phú Yên cũ gồm cả đồ khô dễ mang lẫn đồ đông lạnh và hải sản sống khó mang. Tuỳ quãng đường mà chọn nhóm cho phù hợp:
- Đi xe hoặc ô tô vài giờ: có thể mang sò huyết, hải sản sống với thùng xốp chuyên dụng; cá ngừ cấp đông trong thùng đá.
- Đi máy bay một chặng: chọn cá ngừ cấp đông hút chân không trong thùng xốp có đá gel, đồ khô, bánh tráng; hải sản sống hỏi trước quy định của hãng.
- Đi nhiều chặng hoặc ra nước ngoài: ưu tiên đồ khô, bánh tráng, sản phẩm đóng hộp có nhãn; kiểm tra quy định nhập khẩu thuỷ sản của nước đến.
- Luôn tách đồ khô khỏi thùng lạnh, bánh tráng trong hộp cứng ở trên cùng.
- Về đến nơi: cá ngừ cho ngay vào ngăn đá; hải sản sống chế biến trong ngày; đồ khô cất kín.
Vùng biển này hay có mưa bão những tháng cuối năm, tàu thuyền có thể không ra khơi nhiều ngày; lúc đó hải sản tươi ít và đồ khô cũng khó phơi. Hỏi người bán hàng mới hay hàng tồn trước khi mua.
Mua ở chợ, bến cá hay cơ sở chế biến
Ở vùng biển Phú Yên cũ, người mua có ba nơi thường gặp: chợ trong thành phố và thị trấn, các bến cá nơi tàu về, và cơ sở chế biến có cửa hàng bán lẻ. Mỗi nơi hợp với một loại hàng và một kiểu người mua.
Chợ tiện cho khách đi bộ, mua lượng nhỏ, có thể so vài sạp. Nhìn sạp sạch, có đá giữ lạnh cho hàng tươi, đồ khô để trong hộp có nắp hoặc túi kín là dấu hiệu người bán cẩn thận. Bến cá có hàng mới về, nhưng thường bán theo lượng lớn, buổi sáng sớm, và hàng chưa sơ chế; hợp với người có thùng lạnh và biết chọn.
Cơ sở chế biến có ưu điểm là hàng đóng gói sẵn, cấp đông đúng cách, có nhãn ghi thông tin, dễ mang lên máy bay và khai báo. Khi mua cá ngừ cấp đông, nên chọn nơi có tủ đông thật sự lạnh, túi hút chân không còn căng, không đọng tuyết dày.
Ở nơi nào cũng vậy, đừng ngại hỏi: hàng về khi nào, cấp đông khi nào, phơi bao lâu. Người bán có hàng tốt thường muốn bạn hỏi để thấy sự khác biệt.
Câu hỏi thường gặp
Phú Yên cũ giờ thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 01/7/2025, Phú Yên cũ sáp nhập với Đắk Lắk thành tỉnh Đắk Lắk mới. Vùng biển Tuy Hoà, Sông Cầu, Tuy An trở thành phần duyên hải của tỉnh. Người bán vẫn thường gọi sản vật theo tên cũ như cá ngừ Phú Yên, bánh tráng Hoà Đa.
Cá ngừ đông lạnh mang máy bay được không?
Thường được nếu đóng gói đúng: hút chân không, thùng xốp có đá gel, dán kín, để hành lý ký gửi. Một số hãng có quy định về thùng xốp và đá khô, cần hỏi trước. Về đến nơi cho ngay vào ngăn đá, không để rã đông rồi đông lại.
Ăn cá ngừ bị ngứa, đỏ mặt là vì sao?
Đó có thể là dấu hiệu ngộ độc histamine, xảy ra khi cá ngừ không được giữ lạnh đủ trước khi chế biến, khiến histamine hình thành trong thịt cá. Nấu chín không làm mất chất này. Nếu có triệu chứng nặng như khó thở, cần đi khám ngay.
Bánh tráng Hoà Đa khác bánh tráng thường thế nào?
Bánh tráng Hoà Đa là sản phẩm của một làng nghề lâu đời ở vùng Tuy An, làm thủ công, phơi trên giàn tre. Khác biệt nằm ở cách làm, độ dày và hương vị. Người mua quan tâm nguồn gốc nên hỏi rõ nơi làm thay vì chỉ dựa vào tên gọi.
Có nên mua sò huyết sống mang về Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh?
Thường không nên vì hành trình dài, sò dễ chết và hỏng. Nếu chỉ đi ô tô vài giờ, có thể mang với thùng xốp thông khí, khăn ẩm, đá gel. Với chuyến bay hay đường dài, nên thưởng thức tại chỗ và chọn đồ khô làm quà.
Cua huỳnh đế có nên mua làm quà?
Cua huỳnh đế là hải sản sống, giá trị cao, cần điều kiện vận chuyển chặt và hành trình ngắn. Cách chọn và mua tận gốc thuộc trang chuyên về mua bán sản vật. Với khách đi xa, thưởng thức tại chỗ và mang đồ khô hoặc cá ngừ cấp đông về sẽ an toàn hơn.