Thái Nguyên sau sáp nhập gồm cả Bắc Kạn cũ, nên ngoài chè còn nhiều món quà đáng mang: gạo bao thai vùng Định Hoá (huyện cũ), bánh chưng làng Bờ Đậu, miến dong và hồng không hạt của vùng Bắc Kạn cũ, quýt cuối năm, măng khô. Gạo, miến, măng để lâu; bánh chưng để được vài ngày; hồng và quýt là trái cây theo mùa.
Chè Tân Cương có bài riêng trong chuyên mục, ở đây không nhắc lại cách chọn chè. Bài đi theo từng món còn lại, kèm mùa, cách chọn ở mức người mua và cách mang trên chặng về Hà Nội hay xa hơn. Không ghi giá, không giới thiệu cơ sở hay cửa hàng cụ thể.
Món nào mang được bao xa
Thời gian để được dưới đây là ước lượng khi cất đúng; đồ có nhãn thì luôn theo hạn trên nhãn:
| Món | Mùa có | Để được khoảng | Mang đi |
|---|---|---|---|
| Gạo bao thai | Gạo mới sau vụ mùa, bán quanh năm | Vài tháng nếu kín, khô | Nặng nhưng bền, đựng túi kín |
| Bánh chưng Bờ Đậu | Quanh năm, nhiều dịp Tết | Vài ngày ở nhiệt độ thường mát; lâu hơn trong ngăn mát | Mang được, tránh để nơi nóng |
| Miến dong Bắc Kạn | Làm nhiều mùa khô cuối năm | Nhiều tháng | Nhẹ, dễ gãy |
| Hồng không hạt | Mùa thu | Hồng giòn vài ngày đến hơn tuần | Chọn quả cứng |
| Quýt vùng Bắc Kạn cũ | Cuối năm | Một hai tuần nơi thoáng mát | Vỏ mỏng hơn cam, tránh đè |
| Măng khô, mộc nhĩ | Quanh năm | Nhiều tháng | Chống ẩm |
| Bánh coóc mò, bánh gio | Theo dịp, theo mùa | Một hai ngày | Ăn sớm |
Nếu đi xe máy hoặc hành lý hạn chế, ưu tiên miến, măng, chè: nhẹ, bền, nhiều nhà nhận cũng chia được. Gạo nặng nhưng là món quà được dùng hết, hợp với người nấu cơm hằng ngày.
Gạo bao thai vùng Định Hoá: chọn gạo mới và cất cho thơm
Gạo bao thai là giống lúa trồng lâu năm ở vùng Định Hoá, hạt gạo nhỏ, hơi đục, nấu cơm mềm, dẻo vừa, để nguội không bị cứng nhanh. Người địa phương quý gạo của vụ mùa, khi lúa chín vào cuối thu. Gạo bao thai ít được đánh bóng như gạo thương mại nên nhìn không trắng trong; đó là đặc điểm, không phải lỗi.
Khi mua, hỏi gạo vụ nào, xay khi nào. Gạo mới xay có mùi thơm nhẹ của cám, hạt chắc, ít tấm, không có mọt, không mùi ẩm mốc. Gạo xay lâu hoặc để nơi ẩm sẽ mất mùi, có mùi dầu cũ. Nên mua lượng vừa dùng trong một hai tháng, vì gạo không đánh bóng còn nhiều lớp cám, dễ ôi dầu hơn gạo trắng tinh.
Gạo bao thai cũng được gọi tên cho gạo trồng ở nơi khác, hoặc trộn với gạo khác cho đủ hàng. Ở mức người mua, cách hạn chế nhầm là mua của hộ trồng hoặc cơ sở xay xát ở chính vùng Định Hoá, xin nấu thử một ít nếu có điều kiện, hoặc chọn bao có nhãn ghi rõ giống, nơi trồng, ngày xay. Nấu thử là phép kiểm đáng tin nhất: cơm bao thai thơm nhẹ, mềm, hạt nhỏ, để nguội vẫn dẻo; cơm nhạt mùi, hạt to dài, cứng nhanh khi nguội thì có thể không phải gạo như người bán nói.
Mang gạo đi xa thì đựng túi kín hoặc bao dày, tránh ướt mưa. Về nhà cất trong thùng có nắp, nơi khô mát, không sát tường ẩm, không để cạnh xà phòng, dầu hoả. Có thể chia nhỏ để trong ngăn mát nếu mua nhiều. Lý do giống lúa cũ cho cơm thơm, và vì sao gạo mới mất thơm dần, có ở bài bách khoa riêng.
Bánh chưng làng Bờ Đậu: mua mang về sao cho khỏi hỏng
Làng Bờ Đậu, nằm trên trục đường từ trung tâm Thái Nguyên đi lên phía bắc, nổi tiếng với nghề gói bánh chưng. Bánh được gói bằng lá dong, nhân đậu xanh và thịt lợn, luộc nhiều giờ. Người đi đường hay dừng mua vì bánh có sẵn quanh năm, không chỉ dịp Tết. Tên làng được nhiều nơi khác dùng để bán bánh, nên mua ngay tại làng hoặc ở nơi có ghi rõ nơi gói là cách chắc nhất.
Chọn bánh vuông vức, lá dong xanh đều, buộc chặt, cầm thấy chắc và nặng tay, không chảy nước, không nhớt lá. Hỏi bánh vớt khi nào; bánh mới vớt trong ngày hoặc hôm trước là hợp nhất cho đường xa. Bánh chưng vẫn còn nhân thịt, nên nếu trời nóng thì không để trong cốp xe hầm nóng nhiều giờ.
Ở nhiệt độ mát, bánh chưng để được vài ngày; trời nóng ẩm thì ngắn hơn. Muốn để lâu thì cho vào ngăn mát, hoặc ngăn đông rồi rã đông và hấp lại. Bánh có mùi chua, nhớt, mốc ở lá hoặc ở nhân thì bỏ. Người ăn kiêng mỡ, kiêng tinh bột nên chọn bánh nhỏ và chia ăn ít.
Miến dong, hồng không hạt và quýt của vùng Bắc Kạn cũ
Vùng Bắc Kạn cũ có núi rừng, hồ Ba Bể, nhiều nương đồi trồng cây ăn quả. Ba món quà phổ biến nhất:
- Miến dong: làm từ tinh bột dong riềng, phơi nắng mùa khô. Sợi miến dong thường hơi xám trong, không trắng tinh, bẻ thấy dai. Chọn bó khô đều, không vụn nhiều, không mùi chua. Đóng túi kín, để trên cùng hành lý.
- Hồng không hạt: quả vừa, vỏ vàng cam khi chín, ăn giòn hoặc để mềm. Mùa vào khoảng mùa thu. Mang xa nên chọn quả còn cứng, cuống tươi, vỏ không nứt, không thâm.
- Quýt: vỏ mỏng, màu vàng cam, múi mọng, vị ngọt thanh pha chua nhẹ, thường vào cuối năm. Chọn quả nặng tay, vỏ căng, cuống tươi, không có vết mềm. Vỏ mỏng nên dễ dập hơn cam, xếp ít lớp.
- Măng khô, mộc nhĩ, nấm: đồ khô của vùng rừng. Chọn hàng giòn khô, màu tự nhiên, không hắc, không mốc.
- Cá và món ăn ở hồ Ba Bể: trải nghiệm tại chỗ, không phải quà mang về; cá tươi đi đường dài không an toàn nếu không có chuỗi lạnh.
Nhiều sản phẩm của vùng này có tem nhãn hợp tác xã hoặc chứng nhận OCOP. Đó là lớp thông tin có ích: đọc tên cơ sở, địa chỉ, ngày sản xuất, hạn dùng. Còn chất lượng thực tế vẫn cần nhìn, ngửi, nếm thử nếu được.
Bánh coóc mò, bánh gio và những món ăn sớm
Bánh coóc mò là loại bánh nếp gói lá chuối hình chóp nhọn như sừng bò, quen thuộc với người Tày ở Thái Nguyên và vùng Bắc Kạn cũ. Bánh gio làm từ gạo nếp ngâm nước tro, ăn với mật mía hoặc đường. Cả hai đều là bánh làm theo dịp, theo mùa, ngon nhất khi mới làm; mua làm quà thì chỉ hợp khi người nhận ăn trong một hai ngày.
Với bánh làm thủ công không nhãn, hỏi ngày gói và tự ghi lên túi. Không để bánh trong túi ni lông kín nóng, vì hơi nước đọng lại làm bánh nhanh chua. Đặt trong hộp hoặc rổ thoáng, giữ mát. Khi về đến nhà, bánh còn mùi thơm lá và nếp thì hấp lại ăn; có mùi chua, nhớt, mốc thì bỏ.
Nếu nhất định muốn mang bánh nếp về cho người ở xa, hãy đặt người làm gói vào buổi tối và lấy sáng sớm hôm sau trước khi lên xe, để thời gian từ lúc bánh chín tới lúc đến tay người nhận ngắn nhất. Bánh nếp nguội sẽ cứng lại, khi ăn hấp lại cho mềm. Không nên cấp đông bánh coóc mò hay bánh gio rồi rã đông nhiều lần, vì nếp bị khô và lại gạo, mất hẳn độ dẻo vốn là cái ngon của bánh.
Những món ăn tại chỗ khác như xôi ngũ sắc, các món ăn của người Tày trong bữa cơm nhà sàn là phần của chuyến đi, không phải quà mang về. Nếu muốn mang chút hương vị ấy cho người ở nhà, các món khô như miến, măng, gạo nếp là lựa chọn bền hơn.
Gói quà Thái Nguyên cho một chuyến về xuôi
Thái Nguyên gần Hà Nội nên nhiều người mua nhiều. Gói đúng ngay từ đầu giúp mọi món về tới nơi nguyên vẹn:
- Xếp gạo và đồ nặng xuống đáy cốp xe hoặc đáy thùng; đồ nhẹ, dễ gãy như miến để trên cùng.
- Bánh chưng để chỗ thoáng mát, không đè, không để cạnh nguồn nóng; trời nóng thì cho vào thùng xốp.
- Trái cây xếp vào thùng giấy có lỗ thoáng, chèn giấy giữa các lớp, không bọc túi ni lông kín.
- Chè (nếu có) để riêng, xa đồ có mùi như măng khô, gia vị, để khỏi ám mùi.
- Ghi tên món, ngày mua lên từng gói, chia sẵn phần cho từng nhà nếu mua làm quà nhiều nơi.
- Về nhà: bánh chưng vào ngăn mát nếu chưa ăn trong ngày, trái cây trải ra nơi thoáng, gạo và đồ khô vào thùng, hộp kín.
Đi xe khách thì hỏi nhà xe có nhận để thùng hàng dưới khoang hành lý không và để đồ dễ dập ra sao. Gửi hàng qua dịch vụ thì đóng thùng chắc, ghi rõ hàng thực phẩm, dễ dập.
Những điều nên tránh khi mua quà ở Thái Nguyên và vùng Bắc Kạn cũ
Mua theo tên làng, tên vùng mà không biết nơi làm. Tên Bờ Đậu, Định Hoá, Bắc Kạn được dùng rộng rãi trên biển quầy và bao bì. Hỏi nơi làm, xem nhãn cơ sở chịu trách nhiệm, và nhớ rằng mua ở đúng nơi vẫn là cách chắc nhất.
Mua trái cây đã chín mềm cho chặng đường dài. Hồng, quýt chín mềm rất dễ dập trong xe. Chọn quả cứng hơn một chút, để chín dần ở nhà.
Mua đồ uống có cồn làm quà mà không nghĩ tới người nhận. Rượu men lá và các loại rượu bán ở vùng núi không nằm trong cẩm nang này. Người lớn có mua thì chọn hàng có nhãn và không lái xe sau khi uống.
Mua thịt, cá tươi khi không có thùng lạnh. Đồ tươi sống cần chuỗi lạnh liên tục. Không có thùng xốp, đá, thì chọn đồ khô.
Mua thảo dược kèm lời hứa chữa bệnh. Các gói lá, rễ, cao không nhãn bán với lời hứa chữa bệnh không phải quà sản vật. Người có bệnh nên đi khám, không tự dùng.
Câu hỏi thường gặp
Ngoài chè, Thái Nguyên có quà gì để được lâu?
Gạo bao thai, miến dong, măng khô, mộc nhĩ là những món để được nhiều tuần đến nhiều tháng nếu cất kín, khô. Chúng nhẹ hoặc bền, chia quà cho nhiều nhà dễ, không cần tủ lạnh. Bánh chưng và trái cây thì nên dùng sớm hơn.
Bánh chưng Bờ Đậu mang về Hà Nội để được mấy ngày?
Ở nơi thoáng mát, bánh thường để được vài ngày; trời nóng ẩm thì ngắn hơn. Cho vào ngăn mát để lâu hơn, hoặc ngăn đông rồi hấp lại khi ăn. Bánh có mùi chua, nhớt lá, mốc thì bỏ.
Gạo bao thai khác gạo thường thế nào?
Gạo bao thai là giống lúa trồng lâu đời ở vùng Định Hoá, hạt nhỏ, hơi đục vì ít đánh bóng, cơm mềm, dẻo vừa, để nguội không cứng nhanh. Vì còn nhiều cám nên nên mua lượng vừa dùng, cất kín, nơi khô mát.
Hồng không hạt Bắc Kạn có mùa nào?
Hồng thường vào khoảng mùa thu, thời gian lệch theo năm. Mang xa nên chọn quả còn cứng, cuống tươi, vỏ không nứt. Hỏi người tại chỗ trước khi đi để khỏi lỡ mùa.
Miến dong Bắc Kạn và miến dong Cao Bằng có khác nhau không?
Cả hai đều làm từ tinh bột dong riềng, khác nhau chủ yếu ở cơ sở làm, sợi to nhỏ và cách phơi. Với người mua, điều đáng xem là sợi khô đều, màu xám trong tự nhiên, dai, không mùi chua và có nơi sản xuất rõ.
Mua quà Thái Nguyên gửi người ở nước ngoài nên chọn gì?
Chè khô đóng gói có nhãn và miến dong đóng túi là lựa chọn dễ nhất. Bánh chưng có thịt, trái cây tươi thường bị hạn chế theo quy định kiểm dịch. Kiểm tra quy định của nước đến trước khi mua và gửi.