Đến Hưng Yên, ngoài nhãn lồng mùa hè và gà Đông Tảo, ba món quà đáng chú ý và mang đi xa được là tương Bần (chất lỏng lên men, cần chai kín), bánh cáy của vùng Thái Bình cũ (bánh khô ngọt, để được vài tuần) và long nhãn (cùi nhãn sấy khô, để được lâu nếu kín và khô). Từ 01/7/2025 tỉnh Thái Bình sáp nhập vào Hưng Yên, nên bánh cáy giờ cũng là quà của Hưng Yên.
Nhãn lồng, gà Đông Tảo và mật ong hoa nhãn đều có bài riêng ở các trang khác trong hệ, góc mua tận vườn, tận trại; bài này chỉ nhắc tên. Trọng tâm ở đây là ba món ít được nói kỹ hơn: chọn thế nào ở mức người mua, mang theo ra sao và ai nên ăn ít.
Hưng Yên mới và các món quà theo vùng
Hưng Yên sau sáp nhập trải từ vùng đất bãi ven sông Hồng phía tây đến vùng ven biển phía đông của Thái Bình cũ. Phía Hưng Yên cũ nổi tiếng với nhãn lồng, gà Đông Tảo, tương Bần và long nhãn; phía Thái Bình cũ có bánh cáy, các món từ lúa gạo và hải sản ven biển. Một chuyến đi qua tỉnh mới có thể gặp cả hai nhóm quà.
Nhãn lồng là món nhiều người nghĩ đến đầu tiên khi nhắc Hưng Yên, nhưng nhãn chỉ có vào mùa hè và là quả tươi, giữ được ngắn. Gà Đông Tảo là con giống quý, mua bán có cả câu chuyện con giống, kiểm dịch, không phải quà cầm tay dễ dàng. Vì vậy với người đi ngang qua tỉnh vào phần lớn thời gian trong năm, tương Bần, bánh cáy và long nhãn mới là những món thực tế hơn.
Ba món này khác nhau rõ về cách giữ: tương là chất lỏng lên men, cần chai kín và tránh nắng; bánh cáy là bánh ngọt khô, sợ ẩm; long nhãn là quả sấy, sợ ẩm và mốc. Mỗi phần dưới đây đi vào một món, rồi gộp lại ở phần mang đi và ghép gói quà.
Tương Bần: chọn chai tương ở mức người mua
Tương Bần làm từ gì. Tương Bần gắn với vùng Bần Yên Nhân (vùng Mỹ Hào), làm từ xôi nếp ủ lên mốc vàng, đậu tương rang xay ngâm nước, muối, rồi phơi trong chum nhiều tuần dưới nắng. Thành phẩm có phần cái là đậu và xôi đã nhuyễn, phần nước sánh màu vàng nâu.
Màu và độ sánh. Tương ngon thường có màu vàng nâu sáng như mật ong pha, sánh vừa, cái mịn. Tương quá loãng như nước hoặc màu quá sẫm đen nên hỏi lại người bán về thời gian phơi và cách làm.
Mùi và vị. Mở nắp ngửi thấy mùi thơm của đậu lên men, hơi ngọt, có mùi nếp. Vị mặn dịu và ngọt hậu. Mùi chua gắt, mùi khai, mùi hôi lạ không giống mùi lên men quen thuộc là dấu hiệu nên tránh.
Chai, lọ và nhãn. Tương bán trong chai nhựa, chai thuỷ tinh hoặc can. Chọn chai nắp kín, không rỉ, không phồng. Hàng có nhãn ghi nơi làm và ngày đóng chai giúp biết hàng mới hay cũ.
Tương Bần và các loại tương khác. Tương Bần khác nước tương, xì dầu công nghiệp ở cách làm và hương vị; phân biệt chi tiết các loại tương thuộc trang ẩm thực trong hệ. Ở đây chỉ cần biết tương Bần là tương lên men truyền thống, dùng chấm rau luộc, thịt luộc hay làm gia vị kho.
Mang chai tương đi xa không rỉ, không bung
Tương là chất lỏng còn lên men nhẹ trong chai, nên khi gặp nóng có thể sinh khí làm phồng chai hoặc rỉ nắp. Vài bước để một chai tương đến nơi gọn gàng.
- Chọn chai nhựa dày hoặc chai thuỷ tinh có nắp vặn kín, không chọn túi hay chai nắp ấn.
- Không đổ đầy sát miệng nếu tự chiết; để một khoảng trống nhỏ cho khí.
- Bọc chai trong hai lớp túi kín, buộc chặt từng lớp, rồi đặt đứng trong hộp hoặc giữa quần áo mềm.
- Tránh nắng và nhiệt. Không để chai tương trong cốp xe phơi nắng; nóng làm tương lên men mạnh, chai phồng.
- Đi máy bay: để hành lý ký gửi. Hành lý xách tay thường giới hạn dung tích chất lỏng mỗi chai; hỏi quy định hãng trước. Chai thuỷ tinh cần bọc kỹ chống va đập.
- Đến nơi, mở nắp từ từ để khí thoát dần, rồi cất nơi mát hoặc ngăn mát.
Tương đã mở dùng dần, đậy kín, lấy bằng thìa sạch khô. Thấy váng mốc lạ, mùi hôi khác thường thì bỏ, không vớt váng rồi dùng tiếp.
Bánh cáy vùng Thái Bình cũ: làm từ gì, chọn ra sao
Bánh cáy là món quà quen thuộc của vùng Thái Bình cũ, nổi tiếng nhất ở làng Nguyễn thuộc vùng Đông Hưng (huyện cũ). Bánh làm từ gạo nếp rang nổ, trộn với mật hoặc đường nấu, gừng, mỡ lợn, lạc, vừng, có nơi thêm gấc, cà rốt, vỏ quýt để tạo màu và hương. Khối bánh được nén chặt rồi cắt thành thanh. Tên gọi được giải thích là vì những hạt màu trong bánh trông giống trứng cáy, con vật nhỏ ở đồng ruộng ven biển.
Bánh cáy ngon có mùi thơm của gừng và nếp, vị ngọt bùi, ăn mềm dẻo hoặc hơi giòn tuỳ cách làm, không cứng như đá. Lát cắt ngang nhìn thấy các hạt nếp nổ, lạc, vừng và các sợi màu đan xen đều. Bánh có mùi dầu cũ, lạc đắng hoặc mặt bánh chảy nước là bánh đã để lâu hoặc bảo quản không tốt.
Bánh cáy thường được đóng thanh trong giấy bóng rồi xếp hộp. Chọn hộp có ngày làm gần nhất, bao bì kín. Bánh cáy thuộc nhóm bánh khô có đường, để được vài tuần nếu cất kín, khô ráo, hợp với người ở xa. Mùa Tết là lúc bánh cáy bán nhiều nhất, cũng là lúc nên đọc ngày làm kỹ nhất.
Long nhãn: hàng nên mua và hàng nên cân nhắc
Long nhãn là cùi nhãn bóc ra rồi sấy khô, được dùng để nấu chè, pha trà hay ăn trực tiếp. Vùng trồng nhãn ở Hưng Yên làm long nhãn từ lâu. Người mua không thể kiểm nghiệm, nhưng có vài dấu hiệu nhìn, ngửi được.
| Điểm kiểm | Long nhãn nên mua | Nên cân nhắc |
|---|---|---|
| Màu | Nâu vàng đến nâu cánh gián, không đều tuyệt đối | Trắng sáng hoặc vàng tươi bất thường |
| Mùi | Thơm ngọt, mùi nhãn sấy | Mùi hắc, mùi chua, mùi khói lạ |
| Độ khô | Dẻo, khô mặt, không dính tay | Ẩm dính bết hoặc khô giòn vụn như giấy |
| Bề mặt | Sạch, không chấm lạ | Có chấm trắng, xanh như mốc |
| Bao bì | Túi kín, có ngày đóng gói | Bày rời lâu ngày ngoài trời |
Đã có thông tin trên báo chí về việc xông hoá chất để long nhãn giữ màu sáng; người mua không cần kết luận hàng nào vi phạm, chỉ cần tránh hàng có màu sáng bất thường và mùi hắc. Long nhãn để lâu được nếu cất trong hộp kín, nơi khô mát; mùa nồm nên cho ngăn mát.
Mùa nào mua món gì ở Hưng Yên
Mùa hè là mùa nhãn. Nhãn lồng chín rộ vào khoảng giữa mùa hè, mốc cụ thể lệch theo năm. Đây là lúc dễ gặp nhãn tươi bày bán dọc đường, và long nhãn mẻ mới bắt đầu ra sau đó. Phần chọn mua nhãn tươi thuộc các bài riêng.
Tương làm theo mùa nắng. Tương Bần phơi chum cần nắng, nên mùa hè là mùa làm nhiều. Tương bán quanh năm vì để được, nhưng hỏi người bán về mẻ phơi giúp biết tương mới hay đã để lâu.
Bánh cáy đông nhất dịp Tết. Cuối năm là mùa bánh cáy, cũng là lúc nhiều cơ sở làm sớm để kịp hàng. Mua trước Tết vài tuần là vừa, chọn hộp có ngày làm gần.
Long nhãn có quanh năm. Long nhãn là hàng sấy nên bán quanh năm. Hàng mới thường có sau mùa nhãn, hàng cũ để lâu dễ sẫm màu và mất thơm; hỏi người bán mẻ sấy nào.
Mua ở làng nghề, chợ thị trấn hay cửa hàng ven đường lớn
Tại nơi làm tương. Ghé vùng làm tương, bạn thấy được những dãy chum phơi nắng, hỏi được mẻ tương phơi bao lâu và nếm thử trước khi mua. Hàng ở đây thường được chiết ngay từ chum, nên mang theo chai sạch có nắp kín hoặc chọn chai người bán đã đóng sẵn. Tránh mua tương rót vào túi nilon buộc dây nếu còn phải đi xa.
Ở chợ thị trấn và chợ huyện cũ. Chợ địa phương bán cả tương, bánh cáy, long nhãn với lượng lẻ, phù hợp mua thử. Hàng không nhãn ở chợ có thể ngon, nhưng người mua phải tự kiểm bằng mắt, mũi và hỏi người bán; mua lượng nhỏ trước, ưng thì mua thêm.
Ở cửa hàng ven quốc lộ và đường cao tốc. Các cửa hàng quà dọc trục đường lớn tiện cho người đi xe, hàng thường đóng gói sẵn có nhãn. Điểm cần chú ý là hàng có thể đến từ nhiều nơi; đọc nơi sản xuất trên nhãn, đừng chỉ dựa vào tên tỉnh in to trên hộp.
Nhờ người quen trong tỉnh. Có người quen ở Hưng Yên thì nhờ mua giúp gần ngày đi, nhất là bánh cáy mẻ mới và long nhãn sấy vụ mới. Dặn rõ muốn loại nào, đóng gói thế nào để tiện mang theo.
Ghép gói quà Hưng Yên và những ai nên ăn ít
Một gói quà Hưng Yên đi xa hợp lý thường gồm một chai tương cho người nấu ăn trong nhà, một hộp bánh cáy cho trẻ và người thích ngọt, một túi long nhãn cho người lớn tuổi thích nấu chè. Ba món cùng không cần lạnh, nhưng nên đóng tương riêng một túi để lỡ rỉ không làm hỏng các món khô.
Tương mặn, người phải ăn nhạt theo chỉ định của bác sĩ, ví dụ người tăng huyết áp hay bệnh thận, nên dùng ít. Bánh cáy và long nhãn ngọt, người kiểm soát đường huyết nên ăn lượng nhỏ. Bánh cáy có lạc, vừng, mỡ lợn, không hợp người dị ứng lạc, vừng hoặc người ăn chay. Long nhãn là thực phẩm, không phải bài thuốc; những lời quảng cáo công dụng chữa bệnh không nên dựa vào.
Nếu chỉ ghé tỉnh một lúc trên đường, chọn món theo người nhận hơn là cố mua đủ cả ba. Chai tương nặng và cần bọc kỹ; hộp bánh cáy nhẹ và tiện; túi long nhãn nhỏ gọn. Đi máy bay với hành lý xách tay, bánh cáy và long nhãn là hai món ít rắc rối nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tương Bần để được bao lâu?
Tương lên men truyền thống, chưa mở, cất nơi mát, tránh nắng thường để được khá lâu; hạn cụ thể nên theo nhãn hoặc lời người làm. Sau khi mở, đậy kín, dùng thìa sạch khô, cất ngăn mát nếu trời nóng. Thấy váng mốc lạ hoặc mùi hôi khác thường thì bỏ.
Có mang tương Bần lên máy bay được không?
Thường phải để hành lý ký gửi vì hành lý xách tay giới hạn dung tích chất lỏng mỗi chai. Bọc chai trong hai lớp túi kín, đặt giữa đồ mềm, chai thuỷ tinh bọc chống va đập. Quy định cụ thể khác nhau giữa các hãng và chặng bay, nên hỏi trước khi đi.
Bánh cáy để được bao lâu?
Bánh cáy là bánh khô có đường, thường để được vài tuần nếu cất kín, khô ráo, tránh nắng. Ngon nhất trong thời gian đầu khi gừng còn thơm, lạc còn giòn. Bánh có mùi dầu cũ, lạc đắng hoặc chảy nước thì đã quá thời gian ngon, không nên dùng.
Long nhãn màu sáng có phải hàng tốt hơn không?
Không hẳn. Long nhãn sấy tự nhiên thường có màu nâu vàng đến nâu sẫm, không đều tuyệt đối. Màu trắng sáng hay vàng tươi bất thường, đi kèm mùi hắc, là lý do để cân nhắc. Chọn hàng có mùi thơm nhãn, dẻo khô, túi kín có ngày đóng gói.
Thái Bình cũ giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 01/7/2025, tỉnh Thái Bình sáp nhập vào tỉnh Hưng Yên. Các sản vật của Thái Bình cũ như bánh cáy giờ được xem là sản vật của Hưng Yên mới. Nhiều bao bì vẫn in tên cũ, điều này không ảnh hưởng đến chất lượng hay nơi làm của sản phẩm.
Mùa nào đi Hưng Yên mua quà là hợp nhất?
Mùa hè có nhãn lồng tươi; cuối năm có bánh cáy mẻ Tết; tương và long nhãn có quanh năm. Nếu muốn có cả quả tươi lẫn quà khô, mùa hè là lựa chọn tốt. Nếu chỉ cần quà mang đi xa, thời điểm nào cũng được.