Ngoài cà phê, quà mang về từ Buôn Ma Thuột thường gồm bơ (theo mùa), sô cô la và bột ca cao làm từ ca cao trồng ở Đắk Lắk, hạt mắc ca và hạt điều, hồ tiêu, mật ong, cùng các loại thịt khô như bò khô, nai khô. Bơ là đồ tươi phải chọn quả đúng độ chín; các món còn lại khô hoặc đóng gói kín, mang đi xa dễ dàng.
Buôn Ma Thuột là trung tâm của tỉnh Đắk Lắk mới (gộp Phú Yên cũ; phần biển Phú Yên cũ nằm ở danh mục Nam Trung Bộ). Người đến đây thường đã biết cà phê là sản vật chính và có bài riêng về cà phê theo vùng đất trong danh mục này. Bài này dành cho người đã có cà phê trong vali và muốn thêm vài món khác cho người nhận không uống cà phê, hoặc cho quà đa dạng hơn. Bài không nêu giá và không giới thiệu cửa hàng hay thương hiệu.
Quà Buôn Ma Thuột ngoài cà phê: mang đi được bao lâu
Bảng dưới xếp các món hay mua theo độ bền. Thời gian là tham khảo khi bảo quản đúng; hàng đóng gói xem hạn trên bao bì.
| Món | Dạng mua | Chịu đường | Lưu ý chính |
|---|---|---|---|
| Bơ | Quả tươi | Vài ngày nếu mua quả còn cứng | Mùa vụ; chọn độ chín theo ngày về |
| Sô cô la, bột ca cao | Thanh, hộp, túi | Nhiều tháng | Sợ nóng; sô cô la chảy trong xe nắng |
| Hạt mắc ca, hạt điều | Túi, hộp | Nhiều tuần đến vài tháng | Sợ nóng ẩm, dễ ôi dầu |
| Hồ tiêu | Hạt, xay | Rất lâu | Mua hạt nguyên giữ mùi lâu hơn |
| Mật ong | Chai, hũ | Rất lâu nếu kín | Chai thủy tinh dễ vỡ; chất lỏng khi đi máy bay |
| Bò khô, nai khô | Túi kín | Vài tuần theo hạn | Đọc thành phần, phẩm màu |
Nhìn bảng có thể thấy Buôn Ma Thuột là điểm khá thuận lợi để mua quà: phần lớn các món chịu đường tốt. Rủi ro thật nằm ở chất lượng và nguồn gốc, không ở chuyện hỏng trên đường.
Bơ Đắk Lắk: chọn theo ngày về, không theo độ mềm
Đắk Lắk là một trong những vùng trồng bơ lớn của cả nước, với nhiều giống bơ chín ở các thời điểm khác nhau trong năm. Mùa bơ chính thường rơi vào khoảng giữa năm, có giống chín sớm, có giống chín muộn kéo sang cuối năm; lịch cụ thể lệch theo thời tiết và theo giống. Hỏi người bán đang vào mùa giống nào và giống đó ăn ra sao.
Quy tắc vàng khi mua bơ mang đi xa: chọn quả còn cứng hoặc vừa mới hơi mềm ở cuống, không chọn quả đã mềm toàn thân. Bơ chín tiếp sau khi hái; quả cứng mua ở Buôn Ma Thuột sẽ chín vừa khi về đến nhà sau vài ngày. Quả đã mềm sẽ dập, thâm ruột trên đường và người nhận chỉ thấy một túi bơ hỏng.
Quả tốt còn cuống hoặc núm cuống, vỏ không nứt, không có mảng thâm đen lõm. Lắc nhẹ quả không nghe tiếng hạt lóc cóc (hạt lóc là quả đã quá chín hoặc hỏng ruột ở một số giống). Đóng bơ trong thùng giấy có lỗ thoáng, chèn giấy, không bọc kín nilon. Về nhà để bơ ở nhiệt độ phòng cho chín, chín rồi mới cho vào ngăn mát.
Ca cao và sô cô la làm tại Đắk Lắk
Đắk Lắk là một trong những tỉnh trồng ca cao chính của Việt Nam, và quanh Buôn Ma Thuột có một số cơ sở làm sô cô la, bột ca cao, ngòi ca cao từ hạt trồng tại chỗ. Đây là món quà ít người biết, hợp với người không uống cà phê hoặc gia đình có trẻ lớn. Sản phẩm thường gặp: thanh sô cô la đen với nhiều mức phần trăm ca cao, bột ca cao nguyên chất, ngòi ca cao rang.
Khi chọn, đọc thành phần và tỷ lệ ca cao. Sô cô la đen tỷ lệ cao thì đắng, ít đường; tỷ lệ thấp ngọt hơn. Bột ca cao nguyên chất khác với bột pha sẵn có đường và sữa; người mua về để pha cho trẻ hay làm bánh nên biết mình cần loại nào. Sản phẩm từ cơ sở nhỏ có thể ghi rõ vùng trồng hạt; đó là thông tin hay để kể với người nhận.
Điểm yếu lớn nhất của sô cô la là nóng. Buôn Ma Thuột mùa khô ban trưa khá nắng; một thanh sô cô la để trong xe hoặc túi xách dưới nắng vài giờ sẽ chảy rồi đông lại, mặt trắng loang. Vẫn ăn được nhưng mất đẹp. Đi xa nên để sô cô la giữa quần áo trong vali, tránh cốp xe nóng; người mua nhiều có thể mang túi giữ nhiệt nhỏ.
Hạt, tiêu và mật ong: chọn nhanh
Hạt mắc ca. Đắk Lắk và Lâm Đồng mới đều trồng mắc ca. Hạt nứt vỏ sấy chín là dạng làm quà phổ biến; chọn túi kín, hạt cùng cỡ, vết nứt đều, không có mùi dầu cũ. Hạt chứa nhiều chất béo nên sợ nóng; đừng mua túi bày ngoài nắng.
Hạt điều. Vùng điều lớn ở Đông Nam Bộ, nhưng Tây Nguyên cũng trồng. Chọn hạt trắng ngà hoặc vàng đều sau rang, giòn, không mùi khét. Hạt có đốm đen, vị đắng là hạt hư.
Hồ tiêu. Đắk Lắk có diện tích tiêu lớn. Tiêu hạt đen nguyên giữ mùi lâu hơn tiêu xay sẵn. Hạt chắc, nặng tay, ít hạt lép; mùi cay thơm khi bóp vỡ một hạt.
Mật ong. Mật ong hoa cà phê là tên hay gặp nhất vì vùng cà phê rộng là nguồn hoa lớn cho ong nuôi. Mật kết tinh khi trời lạnh là hiện tượng tự nhiên, không phải dấu hiệu mật giả; ngược lại, mật không bao giờ kết tinh cũng không chứng minh mật thật. Các mẹo thử tại nhà như đốt, thả nước không đáng tin; nơi bán rõ ràng và có kết quả kiểm nghiệm đáng tin hơn.
Thịt khô và các món nên ăn tại chỗ
Bò khô, nai khô là món quà mặn hay được mua ở Buôn Ma Thuột. Thịt nai chỉ nên là nai nuôi có nguồn gốc rõ; bài riêng về thịt nai trong danh mục này nói kỹ cách hỏi và cách giữ lạnh. Với bò khô, đọc thành phần, xem có phẩm màu, có trộn thịt khác không, ngày sản xuất và hạn dùng. Thịt khô đỏ rực, bóng dầu đều tăm tắp nên cân nhắc.
Nhiều món nổi tiếng ở Buôn Ma Thuột chỉ hợp ăn tại chỗ, không phải quà: bánh ướt cuốn thịt nướng, bún đỏ, gà nướng cơm lam, các món của đồng bào Ê Đê. Cơm lam có thể mang đi trong ngày nếu được gói kỹ, nhưng để qua đêm thì cứng và dễ hỏng. Thay vì cố mang những món này về, có thể mua nguyên liệu khô như tiêu, muối ớt (hỏi rõ thành phần) để người nhận tự nấu.
Rượu cần, rượu ghè xuất hiện nhiều ở các điểm du lịch. Đây là đồ uống có cồn, chỉ dành cho người lớn và không lái xe sau khi uống; bài này không bàn chọn mua rượu. Sầu riêng Đắk Lắk cũng rất nổi tiếng nhưng thuộc một chủ đề riêng với nhiều điều phải biết về độ chín và mùi khi vận chuyển, nên không bàn ở đây.
Đóng một vali quà Buôn Ma Thuột
Khi đã có cà phê và vài món khác, sắp xếp theo thứ tự dưới đây giúp các món không ám mùi và không hỏng nhau.
- Cà phê, tiêu tách riêng. Hai món này mùi mạnh; bọc thêm túi kín để sô cô la, hạt không bị ám mùi.
- Sô cô la giữa vali. Nằm giữa quần áo, xa thành vali để đỡ nóng; đi xe khách tránh để trong gầm nắng.
- Mật ong bọc chống vỡ. Chai thủy tinh bọc xốp hơi, cho vào túi kín phòng rò. Đi máy bay cho vào hành lý ký gửi và kiểm quy định chất lỏng.
- Bơ đi thùng riêng. Thùng giấy có lỗ thoáng, không xếp chung với hạt hay sô cô la vì quả chín toả hơi ẩm.
- Thịt khô bọc kín hai lớp. Tránh ám mùi gia vị sang đồ khác.
Nếu gửi chuyển phát, các món khô và đóng gói kín gửi tốt; bơ chỉ nên gửi tuyến nhanh và chọn quả thật cứng.
Mua theo mùa ở Buôn Ma Thuột: mùa khô và mùa mưa khác nhau thế nào
Tây Nguyên có hai mùa rõ: mùa khô thường từ cuối năm đến khoảng tháng tư, mùa mưa phần còn lại của năm; ranh giới lệch theo từng năm. Mỗi mùa ảnh hưởng tới quà theo một cách. Mùa khô là lúc thu hoạch và phơi cà phê, đường phố nhiều nắng, đồ khô bán ở chợ thường khô tốt; cái khó là nắng trưa làm sô cô la chảy và hạt dễ ôi nếu bày ngoài trời.
Mùa mưa trùng với một phần mùa bơ, chợ nhiều trái cây hơn. Không khí ẩm làm đồ khô bán cân dễ hút ẩm lại; nên ưu tiên hàng đóng túi kín, kiểm kỹ độ giòn của hạt và độ khô của thịt khô trước khi mua. Đường đi trong mùa mưa cũng có thể chậm hơn, nên đồ tươi cần thêm biên an toàn về thời gian.
Đầu mùa khô, cà phê ra hoa trắng khắp các đồi sau những trận mưa hoặc đợt tưới đầu tiên; đây là mùa mật ong hoa cà phê được nhắc đến nhiều. Người mua mật vào thời điểm này nên hỏi mật lấy đợt nào, vì mật mới quay có độ ẩm và mùi khác mật để lâu. Không có mùa nào là "mùa không nên đi"; chỉ cần chọn quà theo cái khó của mùa đó.
Mua ở chợ, cửa hàng hay cơ sở chế biến
Chợ trung tâm Buôn Ma Thuột và các chợ lớn trong thành phố có đủ hạt, tiêu, bơ, thịt khô, mật ong. Chợ hợp với người muốn so nhiều sạp, nếm thử, mua lượng vừa; điểm yếu là hàng bán cân thường không có nhãn ghi ngày và nơi làm. Mua ở chợ thì hỏi kỹ, mua vừa đủ, đóng túi kín ngay.
Cửa hàng đặc sản dọc các trục đường chính bày hàng đóng gói đẹp, có nhãn, có hoá đơn; hợp cho quà biếu cơ quan hoặc người lớn tuổi. Đọc tên cơ sở sản xuất trên nhãn, vì một cửa hàng có thể bán hàng của nhiều nơi, kể cả nơi ngoài tỉnh.
Một số cơ sở chế biến ca cao, mắc ca, cà phê quanh thành phố nhận khách tham quan và bán tại xưởng. Đây là chỗ hỏi được nhiều nhất về cách làm và nguồn nguyên liệu. Tham quan không có nghĩa phải mua; cứ hỏi đủ rồi mới quyết định, và vẫn đọc nhãn như ở bất kỳ nơi nào khác.
Câu hỏi thường gặp
Mùa bơ ở Đắk Lắk là tháng mấy?
Mùa chính thường rơi vào khoảng giữa năm, nhưng có nhiều giống chín sớm, chín muộn khác nhau nên chợ có bơ trong một khoảng thời gian khá dài. Lịch thay đổi theo thời tiết từng năm; hỏi người bán tại chỗ đang vào mùa giống nào.
Sô cô la mua ở Buôn Ma Thuột có làm từ ca cao Đắk Lắk thật không?
Một số cơ sở làm sô cô la từ hạt ca cao trồng tại Đắk Lắk và ghi rõ trên bao bì; một số sản phẩm khác dùng nguyên liệu nhiều nguồn. Đọc nhãn, xem tên cơ sở sản xuất và thông tin vùng trồng, hỏi người bán nếu muốn chắc.
Mật ong kết tinh có phải mật giả không?
Không. Mật ong có thể kết tinh khi trời lạnh hoặc để lâu, tuỳ loại hoa và tỷ lệ đường trong mật. Muốn mật lỏng lại, ngâm hũ trong nước ấm. Kết tinh hay không đều không đủ để kết luận thật giả.
Hạt mắc ca mua về nên cất thế nào?
Để nơi khô mát, tránh nắng, trong túi kín hoặc hộp có nắp. Túi đã mở nên dùng trong vài tuần, có thể cất ngăn mát để chậm ôi dầu. Hạt có mùi dầu cũ, vị đắng là đã hỏng.
Có thể mua bơ Đắk Lắk gửi ra Hà Nội không?
Được, nếu chọn quả còn cứng, đóng thùng có lỗ thoáng, gửi tuyến nhanh và người nhận để bơ chín tự nhiên ở nhà. Quả đã mềm không nên gửi vì sẽ dập và thâm ruột trên đường.
Quà Buôn Ma Thuột nào hợp cho trẻ em?
Bơ, sô cô la sữa hoặc bột ca cao pha sữa, hạt mắc ca (cắt nhỏ hoặc nghiền với trẻ nhỏ để tránh hóc) là lựa chọn dễ chịu. Tiêu, thịt khô cay và cà phê nên để người lớn dùng.