Đắk Nông cũ và Bình Thuận cũ cùng nhập vào tỉnh Lâm Đồng mới từ ngày 01/7/2025, nhưng quà của hai vùng gần như không giao nhau. Đắk Nông cũ là cao nguyên đất đỏ: cà phê, hồ tiêu, hạt mắc ca, bơ. Bình Thuận cũ là dải ven biển khô nắng: thanh long (đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý), hải sản khô, nước mắm và một số loại bánh. Người nhận dặn "mua quà Lâm Đồng" giờ có thể muốn một trong ba thứ rất khác nhau: đồ Đà Lạt, đồ cao nguyên đất đỏ hay đồ biển.
Bài này đi qua hai vùng theo thứ tự người ta hay đi: từ cao nguyên Đắk Nông cũ (Gia Nghĩa và các vùng cà phê, mắc ca) xuống dải biển Phan Thiết, Mũi Né, La Gi và đảo Phú Quý. Mỗi phần nói món nào đáng mua, chọn thế nào và mang đi ra sao. Đà Lạt có bài riêng trong cùng danh mục; nước mắm Phan Thiết mua tận gốc thuộc trang chuyên mua bán sản vật, ở đây chỉ nhắc. Bài không nêu giá và không giới thiệu cơ sở cụ thể.
Lâm Đồng mới có ba vùng quà, không phải một
Trước khi chọn quà, nên biết mình đang ở vùng nào của tỉnh mới. Phần Lâm Đồng cũ quanh Đà Lạt, Bảo Lộc, Di Linh nổi tiếng rau hoa, chè, cà phê. Phần Đắk Nông cũ nằm ở phía tây bắc, trên cao nguyên bazan tiếp giáp Đắk Lắk và biên giới, gần với "Tây Nguyên cà phê" hơn là với Đà Lạt. Phần Bình Thuận cũ ở phía đông nam, giáp biển, khí hậu khô nóng, đất cát, gần với Nam Trung Bộ hơn là cao nguyên.
Ba vùng cách nhau nhiều giờ đường, nên ít ai mua quà cả ba trong một chuyến. Thường thấy nhất là khách du lịch biển Mũi Né, Phan Thiết mua quà biển; khách công tác ở Gia Nghĩa hay đi qua quốc lộ 14 mua quà cao nguyên. Hiểu điều này giúp bạn khỏi tìm thanh long ở Gia Nghĩa hay tìm mắc ca ở Mũi Né, dù chợ lớn vẫn có hàng từ nơi khác chuyển tới.
Khi người nhận nhắn "quà Lâm Đồng", hỏi lại một câu: muốn đồ Đà Lạt, đồ cà phê hạt cao nguyên hay đồ biển. Câu hỏi đó tiết kiệm cho bạn cả một buổi đi chợ.
Đắk Nông cũ: cà phê, tiêu, mắc ca, bơ
Cà phê. Phần Đắk Nông cũ trồng chủ yếu cà phê vối (Robusta) trên đất đỏ bazan, cùng vành đai cà phê với Đắk Lắk. Hỏi người bán vùng trồng, ngày rang, rang mộc hay có tẩm. Bài về cà phê theo vùng đất trong danh mục này nói cách đọc thông tin vùng trên túi.
Hồ tiêu. Vùng này có diện tích tiêu đáng kể. Mua hạt nguyên, chắc, đều, ít lép; bóp vỡ thấy mùi cay nồng. Cất lọ kín, nơi khô.
Hạt mắc ca. Đắk Nông cũ là một trong những vùng phát triển mắc ca ở Tây Nguyên. Một số cơ sở chế biến bán tại chỗ. Chọn hạt nứt vỏ đều, nhân trắng ngà, không mùi dầu cũ, túi kín. Hạt nhiều chất béo, sợ nóng; mua ở nơi để mát.
Bơ. Bơ trồng nhiều trên cao nguyên, mùa chính thường vào giữa năm. Mang đi xa chọn quả còn cứng hoặc mới hơi ương, để chín ở nhà. Không bọc kín nilon.
Đặc điểm chung. Phần lớn quà vùng này là nông sản khô, chịu đường tốt; nhiều thứ trùng với quà Đắk Lắk. Nếu đã mua ở Buôn Ma Thuột thì không cần mua lại; nếu đi thẳng từ TP Hồ Chí Minh lên Gia Nghĩa, đây là điểm mua quà cao nguyên gần nhất.
Thanh long Bình Thuận: chọn quả và mang đi
Bình Thuận cũ là vùng trồng thanh long lớn của cả nước, và thanh long Bình Thuận đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Khí hậu khô nắng cùng kỹ thuật thắp đèn kích thích ra hoa giúp vùng này có quả gần như quanh năm. Ban đêm đi qua các cánh đồng thanh long thắp đèn là cảnh nhiều người nhớ. Ruột trắng phổ biến nhất; ruột đỏ ngọt đậm hơn và nhuộm màu tay, môi khi ăn.
Chọn quả: vỏ đỏ hoặc hồng tươi đều, bóng; các tai (vảy xanh trên vỏ) còn xanh, cứng, không héo vàng; quả nặng tay, không có vết thâm mềm, không chảy nước ở đầu cuống. Quả tai héo vàng là đã hái lâu. Quả quá to, căng bất thường không nhất thiết ngon hơn; quả vừa, chắc thường ổn hơn.
Thanh long là một trong những trái cây chịu đường tốt nhất của vùng biển: để nơi thoáng mát được vài ngày đến khoảng một tuần, lâu hơn nếu để ngăn mát. Đóng thùng giấy có lỗ thoáng, xếp một hai lớp, chèn giấy, không đè nặng. Đừng bọc kín trong túi nilon dưới nắng vì hơi nước đọng làm quả thối từ đầu cuống. Về nhà, rửa vỏ trước khi bổ, để ngăn mát và ăn dần.
Đồ khô và đồ biển vùng Phan Thiết, Mũi Né
Phần ven biển Bình Thuận cũ có nghề cá và nghề làm nước mắm lâu đời. Bảng dưới gom các món hay mua làm quà theo độ bền và lưu ý chính.
| Món | Dạng mua | Chịu đường | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Mực khô, cá khô các loại | Túi, cân | Nhiều tuần nếu khô kỹ | Không đốm mốc, không mùi khai |
| Mực một nắng | Cấp đông, túi kín | Cần giữ lạnh suốt đường | Phơi ngắn, còn ẩm như đồ tươi |
| Tôm khô, ruốc | Túi, hũ | Vài tuần đến vài tháng | Màu tự nhiên, không đỏ rực đều |
| Nước mắm | Chai | Rất lâu nếu kín | Chất lỏng, bọc chống vỡ, ký gửi |
| Bánh rế, bánh khô địa phương | Túi, hộp | Vài ngày đến vài tuần | Hỏi hạn từng loại |
Mực một nắng là món được hỏi nhiều nhất và cũng hay bị đối xử như đồ khô. Nó không phải đồ khô: mực chỉ phơi một nắng, thịt còn mềm và ẩm, cần cấp đông hoặc giữ lạnh, và phải nướng hoặc nấu chín trước khi ăn. Cách chọn mực một nắng chi tiết đã có nhiều hướng dẫn; ở đây chỉ nhắc nguyên tắc giữ lạnh.
Hải sản khô ven biển: nhìn, ngửi, hỏi
Mực khô tốt có màu vàng nâu hoặc hồng nhạt tự nhiên, không đều tăm tắp giữa các con; thân dày vừa, khô đều, sờ không dính tay. Mực trắng bệch hoặc quá bóng, mùi hắc khác với mùi biển nên tránh. Cá khô các loại (cá đù, cá chỉ vàng, cá cơm, cá thu) cũng theo nguyên tắc đó: khô đều, không có đốm trắng xanh của mốc, không mùi khai, không nhớt.
Tôm khô và ruốc có màu cam đỏ tự nhiên, không đỏ rực như sơn. Tôm khô đỏ đều tuyệt đối, màu dây ra tay khi bóp có thể đã nhuộm. Hỏi người bán hàng đánh bắt ở đâu, phơi hay sấy, làm ngày nào. Hàng làm tại chỗ thường có câu trả lời cụ thể; hàng gom từ nhiều nơi người bán chỉ nói chung chung.
Đảo Phú Quý ngoài khơi cũng có hải sản khô, nhưng đường ra đảo phụ thuộc thời tiết, ít khách du lịch ngắn ngày đi được. Hàng bày ở Phan Thiết mang tên Phú Quý nên được hỏi nguồn như mọi hàng gắn tên vùng khác. Với mọi đồ khô biển, mua lượng vừa dùng vài tuần, cất ngăn mát hoặc ngăn đá sau khi về, nhất là mùa nồm ẩm ở miền Bắc.
Đóng quà biển Bình Thuận cho chuyến về
Khách từ Phan Thiết, Mũi Né về TP Hồ Chí Minh thường đi xe vài giờ; về miền Bắc thì bay từ sân bay gần nhất. Đồ biển có mùi mạnh, nên đóng gói kỹ quan trọng không kém chọn hàng.
- Đồ khô bọc ba lớp: túi gốc, túi zip, thêm một túi hoặc hộp ngoài. Mùi mực, cá khô thấm vào quần áo rất khó bay.
- Mực một nắng vào thùng xốp với đá gel hoặc đá khô, dán kín, hỏi hãng bay hoặc nhà xe trước về việc nhận thùng.
- Nước mắm: chai bọc xốp hơi, cho vào túi kín, dựng đứng; đi máy bay để hành lý ký gửi và kiểm quy định chất lỏng.
- Thanh long: thùng giấy riêng có lỗ thoáng, không xếp chung với đồ khô.
- Đồ cao nguyên (cà phê, hạt) nếu có: để riêng xa đồ biển để không ám mùi.
Một số hãng bay và nhà xe có quy định riêng với hàng có mùi mạnh và thùng xốp; hỏi trước giúp tránh phải bỏ quà lại ở quầy.
Mùa đi và thời điểm mua ở hai vùng
Phần ven biển Bình Thuận cũ khô nắng gần như quanh năm, mùa mưa ngắn hơn cao nguyên. Thanh long nhờ thắp đèn nên có quả rải rác cả năm; người trồng vẫn nói về vụ thuận và vụ nghịch, lượng hàng và độ ngọt có lúc khác nhau. Không cần chọn tháng để mua thanh long, chỉ cần chọn quả đúng như phần trên.
Hải sản khô phụ thuộc mùa biển. Có những tháng gió mạnh, biển động, tàu ra khơi ít hơn, hàng mới làm ít đi và hàng tồn kho nhiều hơn. Lúc đó câu hỏi về ngày làm càng quan trọng. Đường ra đảo Phú Quý cũng hay bị gián đoạn khi biển động; nếu muốn mua đồ khô tại đảo, xem dự báo thời tiết và lịch tàu trước.
Ở Đắk Nông cũ, nhịp mùa giống phần còn lại của Tây Nguyên: mùa khô từ cuối năm, là lúc thu hoạch cà phê và phơi tiêu; mùa mưa dài ở giữa năm, trùng mùa bơ. Mua cà phê, tiêu vào mùa thu hoạch không có nghĩa hạt trong túi là hạt vụ mới, vì cà phê nhân được cất trữ và rang dần cả năm; hỏi ngày rang vẫn là câu hỏi đúng hơn hỏi mùa.
Câu hỏi thường gặp
Thanh long mua ở Bình Thuận để được bao lâu?
Quả chọn tốt, để nơi thoáng mát thường được vài ngày đến khoảng một tuần; để ngăn mát lâu hơn. Quả đã chín kỹ, tai héo vàng hoặc có vết thâm sẽ hỏng nhanh hơn, nên ăn trước.
Thanh long ruột đỏ và ruột trắng khác nhau thế nào khi làm quà?
Ruột trắng phổ biến, vị ngọt thanh; ruột đỏ thường ngọt đậm hơn, màu đẹp nhưng nhuộm màu tay và quần áo khi ăn. Độ bền đường dài tương đương nhau; chọn theo sở thích người nhận.
Mực một nắng có cần giữ lạnh không?
Có. Mực chỉ phơi một nắng nên còn ẩm, gần với hải sản tươi hơn đồ khô. Cần cấp đông hoặc giữ lạnh suốt đường, về nhà cho ngăn đá ngay, và nướng hoặc nấu chín trước khi ăn.
Mua quà ở Gia Nghĩa có giống quà Buôn Ma Thuột không?
Khá giống, vì cùng vùng cao nguyên đất đỏ: cà phê, tiêu, mắc ca, bơ. Nếu chuyến đi của bạn qua cả hai nơi, mua ở một nơi là đủ; chọn nơi bạn hỏi được người làm và có hàng đóng gói rõ ràng.
Làm sao để đồ khô biển không ám mùi vali?
Bọc ba lớp: túi gốc, túi zip, rồi hộp hoặc túi ngoài, đặt xa quần áo; có thể để trong thùng giấy riêng. Về nhà mở ra ngay, cất hộp kín ở ngăn mát hoặc ngăn đá.
Có mang hải sản khô Bình Thuận ra nước ngoài được không?
Tuỳ nước; nhiều nơi hạn chế hoặc yêu cầu khai báo hải sản và sản phẩm động vật trong hành lý. Hàng đóng gói kín có nhãn thường dễ hơn, nhưng vẫn cần kiểm quy định của nước đến trước khi mua.