Quà Cà Mau mới (gồm Bạc Liêu cũ) chủ yếu là sản vật của biển và rừng ngập mặn: tôm khô, ba khía muối, khô cá, cua biển, mật ong rừng tràm và muối hột. Mang xa dễ nhất là tôm khô, khô cá đã gói kín và mật ong đóng chai; cua sống và ba khía muối mang được nhưng phải biết cách. Món nào cũng nên hỏi rõ nguồn, vì hàng khô vùng này cũng được gom từ nhiều nơi.
Từ 1/7/2025 tỉnh Cà Mau mới gồm Cà Mau và Bạc Liêu cũ, tỉnh lỵ đặt ở Cà Mau. Bài đi theo từng nhóm quà, mỗi nhóm có phần chọn, mang và cất. Không có giá, cũng không có tên cơ sở: giá tôm khô hay cua thay đổi theo cỡ, theo mùa, theo con nước, và người tại chỗ là người chỉ chỗ mua tốt nhất cho bạn.
Nhóm quà của vùng đất cuối trời và độ khó khi mang
Đất Cà Mau và Bạc Liêu cũ là vùng nuôi tôm, cua lớn, có rừng đước ven biển phía nam và rừng tràm U Minh phía tây bắc, có ruộng muối ven biển Bạc Liêu cũ. Bảng gom các nhóm quà người đi thường gặp:
| Nhóm quà | Gặp nhiều ở đâu | Mang xa | Cất ở nhà |
|---|---|---|---|
| Tôm khô | Vùng nuôi tôm ven biển, chợ thành phố | Dễ, gói kín | Ngăn mát hoặc ngăn đông |
| Khô cá (cá khoai, cá đù, cá lóc, cá sặc) | Chợ ven biển, vùng U Minh | Dễ nếu khô kỹ, gói nhiều lớp | Ngăn mát, ngăn đông nếu để lâu |
| Ba khía muối | Vùng rừng đước phía nam | Được, hũ kín, tránh đổ | Ngăn mát, ăn chín hoặc trộn ngay khi mở |
| Cua biển sống | Chợ, vựa ở thành phố và ven biển | Khó, chỉ chặng ngắn | Nấu ngay khi về |
| Mật ong rừng tràm | Vùng U Minh | Dễ, chai kín | Nhiệt độ phòng, tránh nắng |
| Muối hột | Ruộng muối ven biển Bạc Liêu cũ | Rất dễ, nặng | Hũ kín, nơi khô |
Bảng không nói nơi nào hơn nơi nào; chỉ để bạn biết món mình định mua cần bao nhiêu công giữ gìn trước khi xuống tiền.
Tôm khô: chọn bằng mắt, tay và mũi
Tôm khô là quà nhiều người nghĩ tới đầu tiên khi nhắc Cà Mau, vì vùng ven biển như Rạch Gốc, Tân Ân có nghề nuôi và làm tôm khô lâu đời. Tôm được luộc hoặc hấp, phơi hoặc sấy, rồi xát vỏ. Người mua thường thấy nhiều cỡ: con to nguyên con, con vừa, tôm đất nhỏ; cỡ càng đều, con càng to thì giá càng cao, đó là chuyện bình thường.
Nhìn màu: tôm khô làm đúng thường có màu cam đỏ hoặc hồng cam tự nhiên, không đều tuyệt đối như nhuộm. Màu đỏ chói, đỏ đều tăm tắp, để lại màu trên tay khi bóp là lý do để nghi phẩm màu. Bóp thử: tôm khô kỹ thì cứng, chắc, bẻ thấy thịt khô đều; tôm mềm, dẻo, ẩm tay là còn ướt, mau hỏng. Ngửi: mùi thơm của tôm, hơi mặn; mùi khai, mùi ẩm mốc là bỏ qua.
Nếm một con nếu người bán cho thử: vị ngọt của tôm, mặn vừa. Mặn chát là tôm được ướp nhiều muối để nặng cân và để lâu. Cũng nên nhìn đáy túi: nhiều vụn, nhiều đầu và vỏ rơi ra là hàng xát vỏ chưa kỹ hoặc để lâu bị vỡ. Mua ở nơi cho chọn, cho thử từ thùng lớn thường dễ đánh giá hơn túi đóng sẵn không nhãn.
Mang đi: chia túi nhỏ, hút chân không hoặc túi zip ép hết khí. Về nhà, dùng trong vài tuần thì để ngăn mát; để lâu hơn thì ngăn đông. Tôm khô để ngoài trời ẩm sẽ mềm, rồi mốc, nhất là những tháng nồm ở miền Bắc.
Ba khía muối: món đồ mặn phải biết cách ăn
Ba khía là loài cua nhỏ sống ở bãi bùn rừng ngập mặn, vỏ có ba vạch ngang. Người vùng rừng đước phía nam Cà Mau, như quanh Rạch Gốc, bắt ba khía rồi muối mặn trong hũ, khi ăn trộn với tỏi, ớt, đường, chanh, hoặc nấu chín. Đây là món quen của bữa cơm miền Tây, nhưng là món lạ với người miền Bắc, miền Trung chưa ăn bao giờ.
Chọn hũ ba khía: con nguyên, chân càng còn đủ phần lớn, nước muối trong hoặc hơi đục, không váng, không bọt sủi mạnh khi mở nắp, mùi mặn của đồ biển muối chứ không thối hắc. Hũ phải kín nắp, có ngày làm; nếu là hàng đóng gói của cơ sở thì có nhãn, hạn dùng và hướng dẫn bảo quản.
Về an toàn: ba khía muối là đồ sống ướp muối, không phải đồ đã nấu chín. Các khuyến cáo phổ biến về thực phẩm là người có hệ miễn dịch yếu, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người già yếu nên ăn đồ biển đã nấu chín. Với những người này, hãy dặn nấu ba khía (rang me, kho, chiên) thay vì trộn ăn sống. Ba khía cũng rất mặn, người phải ăn nhạt nên tránh.
Mang đi: đặt hũ trong túi zip, bọc thêm túi khác, dựng đứng trong thùng có đệm; nước muối mà đổ ra thì mùi bám hành lý rất lâu. Đi máy bay, nước muối được xem là chất lỏng, phải tuân giới hạn chất lỏng và quy định của hãng; nhiều người chọn gửi hàng ký gửi đóng gói kín hoặc nhờ gửi riêng.
Cua biển sống: mang được bao xa và giữ sao cho cua còn sống
Cua Cà Mau được nuôi nhiều trong vuông tôm và rừng ngập mặn, là quà nhiều người muốn mang về. Cua sống mang được chặng ngắn đến trung bình nếu làm đúng; chặng dài thì cách an toàn hơn là luộc hoặc hấp chín rồi cấp đông. Các bước dưới đây áp dụng khi bạn tự mang:
- Chọn cua khoẻ: cầm lên thấy nặng tay, chân càng cứng, cử động mạnh, mắt nhanh, yếm cứng; cua yếu, chân rũ thì khó sống tới nơi.
- Để người bán buộc dây chặt càng và chân như cách bán thường ngày; cua cựa nhiều sẽ mất sức và gãy càng.
- Xếp cua vào thùng xốp có đục vài lỗ nhỏ cho thoáng, lót giấy hoặc mùn cưa ẩm, có thể đặt túi đá gel bọc kín ở góc để giữ mát; không để cua chạm thẳng đá.
- Không ngâm cua vào nước ngọt, không đổ nước vào thùng; cua cần mát và ẩm chứ không cần ngập.
- Giữ thùng ở chỗ mát nhất của xe, tránh nắng và hơi nóng động cơ; đi máy bay thì hỏi hãng về quy định vận chuyển hải sản sống.
- Về đến nhà, kiểm cua ngay; con nào chết thì bỏ, không nấu, vì cua chết để lâu rất nhanh hỏng.
Thời gian cua sống được ngoài nước tuỳ độ khoẻ, nhiệt độ và cách giữ; không có con số chung cho mọi chuyến. Nếu đường về dài hơn một ngày, hãy cân nhắc hấp chín tại chỗ, để nguội, đóng túi, cấp đông rồi mang trong thùng lạnh.
Mật ong rừng tràm U Minh và khô cá vùng rừng
Rừng tràm U Minh nằm trên đất than bùn phía tây bắc Cà Mau. Mùa tràm trổ hoa, ong làm tổ trong rừng và người vùng này có nghề gác kèo ong: đặt những cây kèo cho ong về làm tổ rồi thu mật theo mùa. Mật ong rừng tràm có màu từ vàng sẫm đến nâu, mùi thơm của hoa tràm. Người đi U Minh thường mua mật làm quà.
Người mua không phân biệt được bằng mắt mật nguyên chất với mật pha đường ở mức chắc chắn; các mẹo như đốt, nhỏ nước, thử kiến đều không đáng tin. Điều làm được là mua ở nơi cho biết rõ nguồn, mùa khai thác, hỏi người tại chỗ chỗ nào làm mật đàng hoàng, và ưu tiên chai có nhãn cơ sở, ngày đóng. Mật kết tinh theo thời gian là hiện tượng tự nhiên, không phải dấu hiệu hàng giả.
Mật ong là thực phẩm, không phải thuốc. Đừng biếu kèm lời hứa chữa bệnh. Theo khuyến cáo y tế phổ biến, không cho trẻ dưới một tuổi ăn mật ong; người có bệnh đái tháo đường nên cân nhắc lượng dùng.
Khô cá vùng U Minh và ven biển gồm khô cá sặc, cá lóc, cá khoai, cá đù và nhiều loại khác. Chọn miếng khô đều, thịt chắc, mặt cá khô không nhớt, không đốm mốc, không ruồi bám; mùi cá khô bình thường chứ không khai, không ôi dầu. Khô một nắng ngon hơn nhưng phải giữ lạnh như đồ tươi; khô kỹ thì để được lâu hơn. Gói kín ba lớp để mùi không lan.
Bạc Liêu cũ: muối hột, hàng khô và món ăn tại chỗ
Vùng ven biển Bạc Liêu cũ có nghề làm muối trên ruộng lâu đời. Muối hột phơi nắng là món quà rẻ công giữ gìn nhất: không hỏng, không cần lạnh, chỉ cần hũ kín để không chảy nước khi trời ẩm. Chọn muối hạt khô, trắng hoặc hơi ngà, không lẫn cát sạn, không mùi lạ. Muối nặng, nên mua lượng vừa đủ, đừng để chiếm cả hành lý.
Bạc Liêu cũ cũng có tôm khô, khô cá như vùng Cà Mau, và nhiều món ăn quen của người miền Tây, người Hoa, người Khmer như bánh tằm, bún nước lèo, bánh xèo. Những món này ăn tại chỗ mới đúng vị; mang theo xa thì bánh tằm, bún tươi không chịu được đường. Coi chúng là món của chuyến đi, còn quà mang về thì chọn đồ khô.
Nếu muốn biếu người ở xa một phần quà "đúng Bạc Liêu", một túi muối hột, một túi tôm khô nhỏ và vài miếng khô cá đã là gói quà gọn, dễ mang, mỗi món ghi một dòng cách dùng. Đừng mua theo câu chuyện "đặc sản vua" hay "chỉ ở đây mới có": các vùng ven biển miền Tây đều làm tôm khô, khô cá; điều đáng nhìn là hàng khô có tốt hay không chứ không phải lời giới thiệu.
Câu hỏi thường gặp
Tôm khô Cà Mau thật nhìn thế nào?
Người mua không xác định được nguồn chỉ bằng mắt. Điều nhìn được là chất lượng: màu cam đỏ tự nhiên, con khô cứng, mùi thơm, vị ngọt, ít vụn. Muốn chắc nguồn, mua ở nơi cho biết rõ chỗ làm, có nhãn cơ sở hoặc hỏi người tại chỗ.
Cua Cà Mau mang ra Hà Nội bằng máy bay có được không?
Một số hãng nhận hải sản sống nếu đóng gói đúng quy cách, số khác hạn chế. Hỏi hãng trước khi mua. Chặng dài và nhiều giờ chờ thì hấp chín, cấp đông, mang trong thùng lạnh là cách an toàn hơn.
Ba khía muối có ăn sống được không?
Ba khía muối là đồ biển sống ướp mặn, không qua nấu chín. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người già yếu, người miễn dịch kém nên ăn đã nấu chín như rang me hoặc kho. Món rất mặn nên ăn ít.
Mật ong rừng tràm có kết tinh không?
Có thể. Mật ong kết tinh khi để lâu hoặc gặp lạnh, tuỳ thành phần đường của từng loại mật. Đó là hiện tượng tự nhiên, không phải dấu hiệu giả. Ngâm chai vào nước ấm để mật lỏng lại, không đun sôi.
Khô cá một nắng mang đi xa được bao lâu?
Khô một nắng còn nhiều nước, phải giữ lạnh như cá tươi, nên chỉ hợp chặng ngắn có thùng xốp đá. Đi xa hơn một ngày thì chọn khô phơi kỹ, gói kín nhiều lớp, về nhà cất ngăn mát hoặc ngăn đông.
Mua quà Cà Mau mang ra nước ngoài nên chọn gì?
Nhiều nước cấm hoặc hạn chế hải sản khô, thịt, đồ muối và mật ong theo quy định kiểm dịch. Hãy kiểm quy định của nước đến trước. Muối hột thường ít vướng hơn, nhưng vẫn nên giữ bao bì gốc và khai báo khi được hỏi.