Đi vòng cung Tây Bắc năm bảy ngày, nên mua đồ khô vùng cao (thịt gác bếp hút chân không, gia vị núi, chè, gạo nếp, măng khô) ở bất cứ chặng nào gặp hàng tốt, còn đồ tươi như mận, đào, sữa, rau ôn đới thì để dành cho chặng cuối trước khi về xuôi. Hai kẻ thù của quà trên cung đường này là hơi ẩm của sương núi và độ xóc của đèo.
Cung Tây Bắc quen thuộc đi qua Phú Thọ (gồm Hoà Bình cũ), Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai (gồm Yên Bái cũ) rồi về Hà Nội, hoặc theo chiều ngược lại. Từng tỉnh đã có bài riêng ở danh mục Tây Bắc của trang; bài này nhìn cả vòng như một chuyến đi, nói về thứ tự mua, chợ phiên và giữ đồ qua nhiều ngày trên xe. Lịch trình, đường đi thuộc các trang du lịch; ở đây không giá, không tên cửa hàng.
Cung đường này làm khó món quà thế nào
Khác với chuyến bay lên một tỉnh rồi về, vòng cung Tây Bắc dài cả nghìn cây số đường núi, mỗi ngày qua một hai con đèo, đổi độ cao liên tục. Sáng trên đèo có thể lạnh và ướt sương, trưa xuống thung lũng lại nóng hầm, nhất là thung lũng Điện Biên, Sơn La mùa hè. Đồ trong xe chịu cả hai: hơi ẩm làm đồ khô mềm, hơi nóng làm đồ tươi chín nhanh.
Độ xóc là chuyện thứ hai. Đường đèo nhiều khúc cua gấp, đoạn sửa chữa, ổ gà sau mưa. Trái cây chất trong thùng mỏng cọ vào nhau suốt mấy trăm cây số sẽ dập, nhất là mận chín, đào chín. Lọ thuỷ tinh, chai nhựa mỏng đặt lỏng trong cốp có thể nứt, rò.
Thứ ba là số ngày. Mua một túi mận ở Mộc Châu ngày đầu nghĩa là túi mận ấy còn ở trong xe năm sáu ngày nếu đi trọn vòng. Ngược lại, gói thịt trâu gác bếp hút chân không mua ở Điện Biên ngày thứ ba không gặp vấn đề gì nếu bạn giữ nó khô và mát. Vì vậy cách mua hợp lý trên cung này là chia đồ thành hai nhóm từ đầu: nhóm mua lúc nào cũng được và nhóm chỉ mua ở chặng cuối.
Từng chặng trên vòng cung: món nên mua sớm và món để dành
Bảng đi theo chiều Hà Nội – Mộc Châu – Điện Biên – Lai Châu – Sa Pa – về Hà Nội. Đi ngược chiều thì đảo thứ tự, nguyên tắc giữ nguyên.
| Chặng | Mua lúc nào cũng được | Để dành cho chặng cuối |
|---|---|---|
| Vùng Hoà Bình cũ (Phú Thọ mới) | Gạo nếp, măng khô | Cam theo mùa, rau |
| Mộc Châu, Sơn La | Chè, cà phê, thịt trâu gác bếp hút chân không | Mận, đào, sữa tươi, bánh sữa |
| Điện Biên | Gạo, chè, gia vị núi, thịt gác bếp | Rau rừng trồng, thịt tươi |
| Lai Châu | Chè, gia vị núi (thảo quả, mắc khén), măng khô | Rau ôn đới |
| Sa Pa và vùng Lào Cai | Thảo quả, nấm khô, táo mèo khô, nếp | Mận Bắc Hà theo mùa, cá nước lạnh, rau |
| Vùng Yên Bái cũ trên đường về | Quế, chè, nếp Tú Lệ, táo mèo khô | Cốm tươi theo mùa |
Đi theo chiều trong bảng thì Sa Pa và vùng Yên Bái cũ là chặng cuối, nên mận Bắc Hà hay cốm Tú Lệ mua ở đó là đúng lúc; mận Mộc Châu mua ngày đầu thì để ăn trên đường chứ đừng định mang về biếu. Đi ngược chiều, Mộc Châu thành chặng cuối, sữa và mận Mộc Châu lại là quà hợp lý.
Chợ phiên: đến để xem, mua thì chọn kỹ
Vùng cao Tây Bắc và Lào Cai có nhiều chợ phiên họp theo ngày trong tuần, như chợ phiên Bắc Hà họp sáng Chủ nhật, chợ Cán Cấu họp sáng thứ Bảy. Ngày họp có thể thay đổi, nên hỏi người địa phương hoặc chỗ nghỉ trước. Chợ phiên là nơi đồng bào mang nông sản, gia vị, thịt gác bếp nhà làm, rượu, vải vóc và gia súc đến trao đổi; khách đến xem và mua.
Ở chợ phiên, bạn có cơ hội gặp hàng nhà làm thật: một gói thảo quả nhà sấy, ít măng khô, túi gạo nếp vụ mới, vài dải thịt treo bếp. Hàng không nhãn, nên tự quan sát: đồ khô phải khô thật, không mốc, không mùi chua; thịt treo phải khô mặt, không nhớt, không ruồi bám. Hỏi ngày làm, hỏi cách ăn; nhiều người bán không nói nhiều tiếng Kinh, kiên nhẫn và nhã nhặn là đủ.
Đừng biến chợ phiên thành nơi mặc cả gắt. Phần lớn người bán là gia đình nhỏ, lượng hàng ít; trả giá vừa phải và mua đủ dùng. Cũng đừng mua gia súc, chim chóc, cây rừng, lan rừng hay thịt thú rừng: vừa vi phạm quy định bảo vệ động thực vật, vừa không mang về được. Rượu ngô, rượu men lá có bán ở mọi chợ, là đồ uống có cồn chỉ dành cho người lớn và không lái xe sau khi uống.
Giữ đồ khô qua những ngày sương núi
Đồ khô vùng cao bền thật, nhưng chỉ bền khi còn khô. Mùa mưa và những sáng sương dày, hơi ẩm len vào túi hở rất nhanh. Vài thói quen dưới đây giữ đồ khô qua cả tuần:
- Mỗi loại một túi kín, ép hết không khí: thảo quả, mắc khén, chè, nấm, măng khô không để chung vì mùi lấn nhau.
- Gom các túi kín vào một túi lớn hoặc hộp nhựa có nắp, để trong cabin, không để thùng xe bán tải hở hay giá nóc.
- Không mở túi kiểm tra giữa trời sương; muốn xem, mở trong phòng nghỉ khô ráo rồi đóng lại ngay.
- Thịt gác bếp, lạp xưởng giữ nguyên túi hút chân không, bọc thêm túi zip; túi nào bị xì hơi thì cho vào thùng mát.
- Gạo nếp, gạo tẻ để bao dày, đặt dưới sàn cabin, tránh nơi đọng nước khi mưa.
- Tối nào ở khách sạn có điều hoà, để túi đồ khô trong phòng thay vì để qua đêm trên xe ẩm lạnh.
Nếu túi nào đã ẩm, mềm, đừng cố mang về rồi phơi lại: nấm, măng, gia vị ẩm lâu dễ mốc, mà mốc thì bỏ cả túi.
Đồ tươi cho chặng cuối: mận, đào, sữa và rau
Mận hậu, mận tam hoa, đào chín vào khoảng cuối xuân đến mùa hè, tuỳ vùng và tuỳ năm. Nếu chặng cuối của bạn trùng mùa mận, chọn quả già nhưng còn cứng, phấn trắng còn nguyên, không dập, không nứt; xếp vào thùng giấy có lỗ thoáng, lót giấy từng lớp, đặt trên cùng của xe, nơi không bị đè. Không để túi ni lông kín: mận hấp hơi trên đường đèo sẽ úng.
Sữa tươi và các sản phẩm sữa ở vùng Mộc Châu là đồ phải lạnh suốt. Chỉ mua khi Mộc Châu là chặng cuối hoặc khi bạn có thùng lạnh và đá gel thay được trong ngày; sữa thanh trùng không chịu được nhiều giờ ngoài lạnh. Bánh sữa, sữa chua đóng hộp kín theo hạn trên nhãn và cũng nên giữ mát.
Rau ôn đới như su su, cải mèo, bắp cải vùng cao là đồ ăn hơn là quà; mua ít cho bữa về đến nhà, đựng giỏ hoặc túi giấy, đừng nhồi chặt. Cá hồi, cá tầm nuôi ở Sa Pa nếu mua phải đã sơ chế, cấp đông tại cơ sở có tủ đông, mang trong thùng lạnh và chỉ khi còn dưới một ngày đường. Về nhà nấu chín, không tự làm gỏi với cá đã đi đường dài.
Chọn quà vùng cao theo người nhận ở miền xuôi
Đồ vùng cao có vị rất riêng: thịt gác bếp cay mùi mắc khén, măng đắng, gia vị núi thơm hắc, chè Shan chát đậm. Người từng sống hay đi vùng núi quý đúng cái vị ấy; người chưa quen có khi để cả năm trong tủ không dùng tới. Trước khi mua, nghĩ xem người nhận có nấu ăn không, có quen vị cay nồng không, nhà có trẻ nhỏ hay người già không.
Với gia đình ít nấu, một gói chè, một túi gạo nếp mới hay vài gói thịt gác bếp ăn liền có nhãn là món dùng được ngay. Với người hay nấu, gia vị núi, măng khô, nấm khô là quà họ dùng hết; kèm một dòng gợi ý món nấu sẽ giúp món quà không nằm im trong tủ. Người lớn tuổi, người phải ăn nhạt nên tránh thịt gác bếp mặn và cay; trẻ nhỏ không hợp với gia vị nồng.
Cũng đừng quên trọng lượng: gạo, chè, mận đều nặng. Một chuyến năm bảy ngày, mỗi chặng thêm vài cân là xe đầy và nặng trên đường đèo. Chia số người nhận cho số món, mua vừa đủ, phần thích mà không cần thì để lần sau. Nếu thật sự muốn biếu nhiều nhà, hỏi người bán ở bản có gửi hàng theo xe khách không; đồ khô gửi đi thường an toàn, còn bạn đi đèo với một chiếc xe nhẹ hơn.
Những điều không nên mua trên cung Tây Bắc
Động vật, thịt thú rừng, cây rừng, lan rừng. Nhiều loài được pháp luật bảo vệ; mua là tiếp tay khai thác trái phép, và thịt không qua kiểm soát thú y là nguồn bệnh.
Cây thuốc, nấm, củ lạ không rõ tên. Người bán ven đường có khi không biết rõ đó là cây gì. Không biết thì không mua, không dùng; nhiều loại nấm, củ rừng có độc.
Thịt treo phơi ngoài nắng bụi ở trạm dừng. Thịt gác bếp thật được hun trên bếp, cất nơi khô. Thịt treo ngoài đường cả ngày, ruồi bu thì bỏ qua.
Gói thịt trâu gác bếp ăn liền không nhãn, giá quá thấp. Có thể là thịt khác, tẩm màu, hoặc không rõ nơi làm. Chọn gói có nhãn cơ sở, ngày sản xuất, hạn dùng.
Đồ đựng trong chai, bình tái sử dụng không rõ nguồn. Mật ong, siro, đồ ngâm đựng chai nước ngọt cũ khó kiểm vệ sinh, dễ rò rỉ trên đường đèo.
Câu hỏi thường gặp
Đi Tây Bắc nên mua quà ở Mộc Châu hay Sa Pa?
Tuỳ chiều đi. Đồ khô mua ở đâu cũng được; đồ tươi như mận, sữa nên mua ở chặng cuối trước khi về. Đi theo chiều Mộc Châu trước, Sa Pa sau thì quà tươi nên mua ở Sa Pa hoặc vùng Yên Bái cũ.
Mận mua ở Tây Bắc mang về Hà Nội được mấy ngày?
Mận già còn cứng, đựng thùng thoáng, không dập thì thường giữ được vài ngày ở nhiệt độ phòng, lâu hơn khi cất ngăn mát. Mận chín mềm hay mua từ ngày đầu của chuyến dài thì khó giữ.
Chợ phiên Bắc Hà họp ngày nào?
Chợ phiên Bắc Hà thường họp vào sáng Chủ nhật hằng tuần, đông nhất từ sáng sớm đến gần trưa. Lịch chợ phiên vùng cao có lúc thay đổi theo mùa hoặc dịp lễ, nên hỏi người địa phương hoặc nơi nghỉ trước khi đi.
Đồ khô vùng cao bị ẩm trên đường thì làm sao?
Nếu chỉ mới hơi mềm, không mùi lạ, không đốm mốc thì phơi lại nơi khô thoáng, cất hũ kín và dùng sớm. Nếu đã có mốc hoặc mùi chua, bỏ cả túi.
Có nên mua rượu ngô làm quà không?
Rượu là đồ uống có cồn, chỉ dành cho người lớn và không lái xe sau khi uống. Rượu không nhãn không rõ nguồn có nguy cơ về an toàn; nếu biếu, chọn sản phẩm có nhãn và cơ sở sản xuất rõ ràng.
Mua thịt trâu gác bếp ở chặng giữa có sợ hỏng không?
Gói hút chân không, khô kỹ, có nhãn và hạn dùng thì mua ở chặng giữa vẫn được, miễn giữ khô và mát trong cabin. Túi bị xì hơi hoặc thịt còn mềm ẩm thì cho vào thùng mát.