Mang đồ quê lên phố sau Tết, món chịu đường tốt là gạo, trứng, bánh chưng bánh tét còn mới, mứt, dưa hành đóng hũ kín; món phải giữ lạnh và đi trong ngày là giò lụa, thịt luộc, gà luộc, thịt kho, cá kho. Chuyến xe sau Tết đông, nóng, nhiều giờ, nên nhận vừa đủ, đóng thùng xốp có đá cho đồ chín và cất tủ ngay khi về là ba việc giữ được phần lớn món quà.
Chiều ngược lại, mang quà về quê ăn Tết, đã có những trang chuyên về quà biếu viết. Bài này dành cho chuyến lên lại thành phố, khi bố mẹ, ông bà gói ghém đủ thứ từ bếp nhà. Không bàn chuyện lễ nghi, chỉ bàn món nào mang được, gói thế nào, và cách nhận sao cho không ai phải bỏ đi thứ đã nấu bằng tình thương.
Vì sao chuyến lên phố sau Tết làm hỏng đồ nhiều nhất
Những ngày cuối kỳ nghỉ Tết, cả triệu người cùng lên lại thành phố. Xe khách chật, có khi kẹt xe nhiều giờ ở cửa ngõ, khoang hành lý gầm xe chất kín, gần động cơ, không có điều hoà. Tàu, xe cá nhân đỡ hơn nhưng vẫn là nhiều giờ trên đường. Miền Bắc sau Tết có thể còn rét, nhưng miền Trung, miền Nam thì nắng; trong khoang kín, nhiệt độ còn cao hơn ngoài trời.
Đồ mang theo phần lớn là đồ nấu sẵn cho Tết: giò, chả, thịt luộc, gà luộc, thịt kho, thịt đông, bánh chưng bánh tét đã để qua mấy ngày Tết. Đây đều là đồ chín giàu đạm, môi trường vi khuẩn ưa thích khi để ở nhiệt độ ấm. Các khuyến cáo an toàn thực phẩm phổ biến đều nói đồ chín không nên để ở nhiệt độ phòng quá vài giờ.
Thêm vào đó là lượng. Nhà nào cũng nấu dư cho Tết, và tình thương của người ở quê thường đo bằng độ đầy của thùng đồ. Người con mang lên phố một thùng to, ăn không kịp, tủ lạnh nhỏ không chứa hết, cuối cùng phải bỏ. Giải quyết chuyện này cần cả cách đóng gói lẫn cách nhận.
Món quê thường gặp: để được bao lâu và mang thế nào
Bảng gom các món hay được gói cho con cháu sau Tết. Thời gian là mức thường gặp khi làm và giữ đúng cách, không phải cam kết; trời nóng thì ngắn hơn.
| Món | Ở nhiệt độ thường | Cách mang | Về tới nơi |
|---|---|---|---|
| Bánh chưng, bánh tét | Vài ngày nếu mới nấu, trời lạnh lâu hơn | Để nguyên lá, thoáng, không túi kín khi còn ấm | Ngăn mát; để lâu thì cắt miếng cấp đông |
| Giò lụa, chả | Ngắn, nên giữ lạnh | Bọc kín, thùng xốp có đá | Ngăn mát, ăn trong ít ngày |
| Thịt luộc, gà luộc, thịt kho, cá kho | Chỉ vài giờ | Hộp kín, thùng xốp có đá, đi trong ngày | Ngăn mát ngay; đun sôi lại trước khi ăn |
| Thịt đông | Rất ngắn, chảy khi ấm | Hộp kín, thùng lạnh | Ngăn mát |
| Dưa hành, củ kiệu, dưa muối | Vài ngày, hũ kín | Hũ kín, bọc túi chống đổ | Ngăn mát |
| Mứt, kẹo, bánh khô | Theo hạn, khá lâu | Túi kín, xa nguồn nóng | Hũ kín, nơi khô |
| Gạo, đỗ, lạc | Lâu | Bao dày, buộc chặt | Thùng kín, nơi khô mát |
| Trứng gà, trứng vịt | Một thời gian nếu nguyên vỏ, không nứt | Khay hoặc lót trấu, giấy, đặt trên cùng | Ngăn mát |
Món nào nằm ở hai dòng thứ ba, thứ tư mà chuyến đi của bạn dài hơn nửa ngày không có thùng lạnh, nên để lại cho người ở nhà ăn, hoặc cấp đông kỹ từ đêm trước rồi mới mang.
Nhận vừa đủ: nói với bố mẹ thế nào
Phần khó nhất của thùng đồ quê không nằm ở đóng gói mà ở lúc nhận. Từ chối thì sợ người ở nhà buồn, nhận hết thì biết trước sẽ phải bỏ. Cách nhiều người làm được là nói cụ thể về tủ lạnh và lịch ăn của mình: nhà chỉ có hai người, tủ nhỏ, tuần đầu đi làm ăn ở cơ quan, nên con lấy ít giò, một cái bánh, ít dưa hành, còn lại để ông bà ăn dần hoặc biếu hàng xóm.
Đề nghị thay món cũng giúp. Thay vì cả con gà luộc, xin vài lạng thịt đã cấp đông; thay vì chục cái bánh chưng, lấy hai ba cái mới nấu nhất; thay vì thùng rau tươi, xin ít rau thơm, gói gia vị. Gạo, trứng, đồ khô là những món người ở phố dùng hết dần, bố mẹ thường cũng vui khi con nhận nhiều thứ này hơn đồ chín.
Nếu bạn đi chung xe với người khác hay đi xe khách, nói thêm lý do thực tế: xe không có chỗ để thùng lạnh lớn, khoang gầm nóng, đường dài. Người lớn tuổi hiểu chuyện đồ ăn hỏng hơn ai hết; điều họ cần là thấy con cháu nhận lấy phần mình thật sự ăn được, chứ không phải một thùng đầy mang đi rồi đổ.
Đóng thùng đồ quê cho chuyến xe nhiều giờ
Đêm trước ngày đi là lúc chuẩn bị tốt nhất, vì có thời gian làm lạnh và cấp đông. Các bước dưới đây hợp cho cả xe khách, tàu và xe cá nhân:
- Chia món thành ba nhóm: đồ chín cần lạnh, đồ để được vài ngày, đồ khô và nguyên liệu.
- Đồ chín cần lạnh (giò, thịt, gà, đồ kho) chia phần vừa một bữa, cho vào hộp hoặc túi kín, làm lạnh trong tủ qua đêm; món nào để lâu được thì cấp đông.
- Sáng hôm đi, xếp đồ lạnh vào thùng xốp dày cùng đá gel hoặc chai nước đá đông; đồ đông lạnh xếp sát nhau để giữ lạnh cho nhau; dán kín nắp bằng băng keo.
- Bánh chưng, bánh tét để nguyên lá, đặt trong túi hoặc giỏ thoáng riêng, không nhét chung thùng đá ướt.
- Hũ dưa hành, củ kiệu, nước mắm nhà làm: quấn băng keo quanh nắp, bỏ túi zip, bọc thêm túi, dựng đứng.
- Gạo, đỗ, trứng xếp riêng; trứng lót trấu hoặc giấy, đặt trên cùng, không để vật nặng đè.
- Ghi tên, số thùng và chữ "đồ ăn, để đứng" lên thùng nếu gửi khoang gầm.
Nếu thùng phải nằm khoang gầm xe khách nhiều giờ, coi như nó ở nơi nóng; chỉ mang đồ chín khi thùng lạnh được chuẩn bị kỹ và chuyến đi không quá dài. Gửi đồ quê qua xe khách hay chuyển phát riêng đã có những trang về vận tải hướng dẫn kỹ.
Xe khách, tàu, xe máy hay ô tô: mỗi kiểu một lưu ý
Cùng một thùng đồ, mỗi phương tiện đặt ra một vấn đề khác:
- Xe khách. Khoang gầm gần động cơ, nóng và rung. Đồ chín để thùng lạnh dán kín; đồ dễ vỡ, dễ đổ mang theo người nếu nhà xe cho phép. Nhiều nhà xe không nhận gia cầm sống hay đồ có mùi mạnh, hỏi trước.
- Tàu hỏa. Hành lý để gần chỗ ngồi hoặc giường nằm, mát hơn khoang gầm xe khách, nhưng giờ chạy dài. Đồ chín vẫn cần thùng lạnh; mùi mắm, dưa trong toa kín dễ làm phiền người khác.
- Xe máy. Chỉ mang lượng nhỏ, buộc chắc, không che đèn, không vượt chiều rộng xe, không treo hai bên làm mất cân bằng. Đường dài sau Tết đông xe, an toàn của người lái quan trọng hơn mọi món quà.
- Ô tô cá nhân. Đồ lạnh để trong cabin có điều hoà thay vì cốp sau nắng. Khi dừng nghỉ lâu, đỗ chỗ râm, đừng để thùng đồ chín trong xe đóng kín dưới nắng.
- Gia cầm sống. Không nên mang gà, vịt sống lên xe; vừa vướng quy định nhà xe và kiểm dịch, vừa có nguy cơ dịch bệnh. Nếu muốn mang, làm sạch, chia phần, cấp đông ở nhà rồi mang trong thùng lạnh.
Dù đi phương tiện nào, thời gian tính từ lúc đồ rời tủ lạnh ở quê tới lúc vào tủ lạnh ở phố mới là con số quyết định, không phải quãng đường.
Món quê nào hợp để biếu lại đồng nghiệp, hàng xóm ở phố
Nhiều người mang đồ quê lên không chỉ cho nhà mình mà còn để chia cho đồng nghiệp, hàng xóm như một món quà sau Tết. Không phải món nào cũng hợp để biếu lại. Đồ chín như giò, thịt luộc, gà luộc khó chia và khó giữ, người nhận lại không biết đã đi đường bao lâu; những món này nên để nhà mình ăn.
Món hợp để chia thường là đồ khô và đồ có vỏ bọc: bánh chưng, bánh tét nguyên chiếc còn mới, gói mứt gừng, mứt dừa nhà làm, túi lạc rang, ít gạo nếp mới, chai nước mắm làng, hũ dưa hành đóng kín. Những món này để được vài ngày đến vài tuần, người nhận chủ động thời gian ăn.
Khi biếu, nói một câu về nguồn gốc và cách giữ: bánh mẹ nấu hôm mồng mấy, nên cất ngăn mát, ăn trong mấy ngày; mứt nhà làm không chất bảo quản nên để hũ kín, ăn sớm. Một câu như vậy làm món quà quê thêm phần thân tình, lại giúp người nhận dùng an toàn. Đồ nhà làm không nhãn, nên lời dặn của bạn chính là cái nhãn của nó.
Về tới phố: cất ngay và biết khi nào phải bỏ
Về tới nhà dù muộn và mệt, việc đầu tiên vẫn là mở thùng lạnh. Đồ còn lạnh tay, đá chưa tan hết thì cất ngăn mát hoặc ngăn đông ngay. Đồ đã ấm lên, đá tan thành nước từ lâu, đặc biệt là thịt luộc, gà luộc, đồ kho, giò chả: nếu đã ở nhiệt độ ấm nhiều giờ, cách an toàn là bỏ, dù nhìn và ngửi vẫn bình thường; nhiều vi khuẩn gây ngộ độc không làm đổi mùi.
Bánh chưng, bánh tét chưa ăn trong vài ngày thì cắt thành khoanh vừa ăn, bọc kín từng khoanh, cấp đông; khi ăn rán hoặc hấp lại. Giò lụa ăn trong ít ngày, có mùi chua hay nhớt mặt là bỏ. Đồ kho nên đun sôi lại trước khi cất và trước mỗi lần ăn. Dưa hành, củ kiệu để ngăn mát, dùng đũa sạch khi gắp.
Nếu vẫn dư, chia sớm cho hàng xóm, đồng nghiệp trong một hai ngày đầu, khi món còn ngon, thay vì để đến cuối tuần mới nhớ ra. Kể với bố mẹ món nào cả nhà thích nhất, món nào ăn không hết; lần sau người ở quê sẽ gói đúng thứ con cháu cần, và chuyến lên phố năm sau nhẹ hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Bánh chưng mang lên phố để được bao lâu?
Bánh mới nấu, để nơi thoáng mát thường giữ được vài ngày, trời lạnh lâu hơn, trời nóng ngắn hơn. Muốn để lâu, cắt khoanh bọc kín rồi cấp đông, khi ăn rán hoặc hấp lại. Bánh có mùi chua, nhớt, mốc thì bỏ.
Gà luộc có mang đi xe khách nửa ngày được không?
Chỉ khi gà đã được làm lạnh từ trước, để trong thùng xốp kín có đá đủ lạnh suốt đường, và cất tủ ngay khi tới. Không có thùng lạnh thì không nên, vì đồ chín để ấm nhiều giờ có nguy cơ gây ngộ độc.
Giò lụa để ngoài tủ lạnh được bao lâu?
Giò lụa là đồ chín giàu đạm, chỉ nên để ở nhiệt độ thường thời gian ngắn. Khi mang đi xa, bọc kín và giữ trong thùng lạnh; về tới nơi cất ngăn mát và ăn trong ít ngày. Mặt giò nhớt hoặc chua là bỏ.
Làm sao từ chối bớt đồ quê mà bố mẹ không buồn?
Nói cụ thể về tủ lạnh nhỏ, số người ăn và lịch đi làm, rồi đề nghị đổi món: ít đồ chín, nhiều gạo, trứng, đồ khô hơn. Kể sau đó món nào cả nhà thích để lần sau ông bà gói đúng thứ cần.
Mang gà vịt sống lên thành phố có được không?
Nhiều nhà xe không nhận gia cầm sống, và việc vận chuyển gia cầm còn vướng quy định kiểm dịch, nhất là khi có dịch. Cách gọn hơn là làm sạch, chia phần, cấp đông ở nhà rồi mang trong thùng lạnh.
Đồ kho mang lên rồi có cần đun lại không?
Nên đun sôi lại khi về tới nơi trước khi cất tủ, và đun lại mỗi lần ăn. Đồ kho mặn để được lâu hơn đồ luộc nhưng vẫn là đồ chín có đạm, không nên để ở nhiệt độ thường nhiều giờ.