Đi cung đường Tây Nguyên, từ vùng Măng Đen qua Pleiku, Buôn Ma Thuột, Gia Nghĩa, Bảo Lộc rồi lên Đà Lạt, quà mang xa tốt nhất là đồ khô: cà phê, tiêu, hạt mắc ca, hạt điều, trà, phở khô và đồ sấy. Đồ tươi như bơ, rau và hoa quả Đà Lạt, bò một nắng chỉ hợp chặng cuối hoặc khi có thùng lạnh.
Đường Hồ Chí Minh nối các tỉnh Tây Nguyên theo trục Bắc – Nam; nhiều người đi trọn từ vùng núi Quảng Ngãi (Kon Tum cũ) xuống Lâm Đồng, có người rẽ lên Đà Lạt từ Buôn Ma Thuột. Từng tỉnh đã có bài riêng trong danh mục Tây Nguyên của trang; bài này nhìn cả cung đường, nói về thứ tự mua, độ cao, bụi và mưa, và cách xếp đồ để về tới nhà còn ngon. Không giá, không tên cơ sở bán, không bàn sầu riêng.
Từng chặng: món khô mua sớm, món tươi để dành
Bảng đi theo chiều Bắc xuống Nam, theo tên tỉnh mới. Mỗi chặng còn nhiều món khác; bảng chỉ gom những món người đi hay mang về.
| Chặng | Mua lúc nào cũng được | Để dành hoặc phải có thùng lạnh |
|---|---|---|
| Măng Đen và vùng Kon Tum cũ (Quảng Ngãi mới) | Măng khô, mật ong đóng chai, cà phê | Rau, hoa quả vùng lạnh |
| Pleiku và Gia Lai | Phở khô, tiêu, cà phê, hạt mắc ca | Bò một nắng, bơ chín |
| Buôn Ma Thuột và Đắk Lắk | Cà phê, hạt mắc ca, hạt điều, ca cao | Bơ theo mùa |
| Gia Nghĩa và vùng Đắk Nông cũ (Lâm Đồng mới) | Tiêu, hạt mắc ca, cà phê | Trái cây theo mùa |
| Bảo Lộc | Trà, cà phê | Không nhiều đồ tươi đặc trưng |
| Đà Lạt | Mứt, đồ sấy, trà atisô | Rau, dâu tây, hoa, atisô tươi, sữa |
Đi theo chiều này, Đà Lạt là chặng cuối nên đồ tươi Đà Lạt mua đúng lúc. Đi chiều ngược từ Đà Lạt lên Kon Tum cũ thì rau và dâu Đà Lạt mua ngày đầu sẽ không chịu nổi cả tuần trên xe.
Độ cao, nắng gió và bụi đỏ: cung đường này làm gì với món quà
Phần lớn cung đường chạy trên cao nguyên, mát hơn đồng bằng, nhưng nắng trưa mùa khô rất gắt, xe đỗ ngoài trời vẫn nóng. Đoạn đổ đèo xuống thấp hay rẽ ra biển thì nhiệt độ tăng rõ. Đà Lạt và vùng Măng Đen lạnh hơn hẳn các chặng khác; đồ tươi mua ở đó quen khí lạnh, xuống vùng nóng sẽ héo, chín nhanh hơn người mua tưởng.
Mùa khô, thường từ khoảng cuối năm đến đầu mùa mưa năm sau, đường đất đỏ và công trường bốc bụi. Bụi đỏ len vào túi hở, bám lên trái cây, bao bì giấy. Mùa mưa, thường giữa năm, mưa chiều nặng hạt, hơi ẩm cao, đồ khô dễ mềm. Lịch mùa ở Tây Nguyên lệch tuỳ năm, chỉ lấy làm khung tham khảo.
Vì thế trên cung này, túi kín là bạn thân của mọi món khô: cà phê bột hút ẩm và hút mùi, hạt mắc ca, hạt điều để hở gặp nóng ẩm thì ôi dầu, trà khô để cạnh đồ có mùi thì mất hương. Gói từng loại, xếp vào thùng có nắp, để trong cabin; đừng để trên giá nóc hay thùng xe hở chịu bụi và nắng.
Khoảng cách giữa các chặng cũng dài hơn người quen đi đồng bằng hình dung. Từ Pleiku đến Buôn Ma Thuột, từ Buôn Ma Thuột xuống Gia Nghĩa hay lên Đà Lạt đều là những chặng mất nửa ngày, có đoạn vắng hàng quán. Đồ tươi mua ở đầu chặng sẽ ở trong xe suốt buổi nắng; nếu không có thùng lạnh, chờ tới điểm nghỉ đêm hoặc chặng cuối hãy mua. Với đồ khô, chặng dài không đáng lo, miễn túi kín và đặt nơi mát.
Cà phê, tiêu và các loại hạt: chọn cho chuyến dài
Cà phê và hạt là nhóm quà chính của cung đường; cách chọn từng loại cà phê theo giống và độ rang đã có bài ở trang chuyên về đặc sản. Ở đây chỉ bàn những gì liên quan đến chuyến đi nhiều ngày:
- Cà phê hạt rang hay cà phê bột. Hạt rang giữ hương lâu hơn bột; nếu người nhận có máy xay thì mua hạt. Mua bột thì chọn túi có van một chiều, ngày rang gần, mỗi túi vừa dùng trong vài tuần.
- Cà phê nhân xanh. Chỉ hợp người nhận tự rang. Nhân xanh bền hơn cà phê rang, nhưng vẫn cần khô, kín, tránh nóng.
- Tiêu. Vùng Gia Lai, Đắk Nông cũ trồng nhiều tiêu. Chọn hạt chắc, đều, khô, thơm cay, không mốc, không lẫn đá sạn. Tiêu nguyên hạt giữ mùi lâu hơn tiêu xay.
- Hạt mắc ca. Trồng nhiều ở Đắk Lắk, Lâm Đồng và một số vùng cao nguyên. Mua nguyên vỏ đã nứt sẵn thì bền hơn nhân tách; nhân đã tách dễ ôi dầu, nên chọn túi kín, ngày đóng gần, ngửi không có mùi dầu cũ.
- Hạt điều. Hạt điều rang muối, hạt điều sống; cũng là hạt nhiều dầu, cần túi kín và chỗ mát.
- Ca cao và sô cô la thủ công. Đắk Lắk có trồng ca cao; sô cô la chảy mềm khi nóng, để trong cabin mát, không để cốp.
Mọi loại hạt nhiều dầu đều nên cất ngăn mát khi về nhà nếu không dùng hết trong vài tuần. Người dị ứng hạt cây cần được báo trước khi biếu.
Bơ, bò một nắng và đồ Đà Lạt: nhóm cần tính giờ
Bơ Tây Nguyên vào mùa khoảng giữa năm, tuỳ giống và vùng. Bơ là loại quả chín sau khi hái, nên mua quả già còn cứng nếu còn đi vài ngày; quả mềm vừa chỉ hợp ăn trong một hai ngày. Xếp bơ thành một lớp trong thùng giấy, lót giấy, không chồng nhiều lớp; ở nơi mát bơ chín chậm hơn. Đừng mua cả thùng bơ chín ở chặng đầu của một chuyến năm ngày. Về nhà, bơ còn cứng để ở nhiệt độ phòng cho chín dần, quả đã mềm thì cho vào ngăn mát để chậm lại.
Bò một nắng là món gắn với vùng Krông Pa của Gia Lai, thịt bò thái miếng, ướp, phơi một nắng, thường ăn kèm muối kiến vàng. Vì chỉ phơi một nắng, thịt còn mềm và nhiều nước, phải giữ lạnh như thịt tươi, nướng chín trước khi ăn. Hút chân không, để thùng lạnh, chỉ mua khi còn dưới một ngày đường hoặc có cách giữ lạnh liên tục. Muối kiến vàng là gia vị khô, mang dễ hơn nhiều.
Đồ Đà Lạt chia hai nhóm rõ: mứt, đồ sấy, trà atisô là đồ khô mang dễ; rau, dâu tây, hoa, atisô tươi, sữa là đồ phải mát và phải ăn sớm. Dâu tây đặc biệt mau dập và mốc, đựng hộp cứng một lớp, giữ mát, ăn trong một hai ngày. Danh mục Tây Nguyên của trang có bài riêng về atisô và mứt Đà Lạt.
Trà Bảo Lộc, măng khô và mật ong hoa cà phê: ba món khô ít được nhắc
Bảo Lộc là vùng trồng chè lâu năm của Lâm Đồng, nằm trên đường từ Đà Lạt hoặc Gia Nghĩa về TP Hồ Chí Minh. Ở đây có chè xanh, chè ướp hương, hồng trà và trà ô long. Chọn trà như mọi nơi: lá khô giòn, đều, mùi thơm sạch, không mùi khói, mùi ẩm; xin pha thử một ấm nếu nơi bán cho phép. Trà là món nhẹ, bền, rất hợp làm quà cuối chuyến, chỉ cần túi kín và tránh để cạnh cà phê, tiêu vì trà hút mùi nhanh.
Măng khô là món của nhiều vùng núi Tây Nguyên, trong đó có vùng Măng Đen. Măng khô tốt có màu vàng nâu tự nhiên, khô cứng, mùi măng khô đặc trưng; măng trắng bệch bất thường hoặc có mùi hắc có thể đã được xử lý hoá chất để giữ màu. Măng khô phải ngâm, luộc kỹ nhiều nước trước khi nấu.
Mùa cà phê nở hoa, thường vào mùa khô, ong lấy mật từ hoa cà phê; người bán gọi là mật ong hoa cà phê. Như mọi loại mật, người mua không phân biệt được mật nguyên chất bằng mắt; chọn nơi rõ nguồn, chai có nhãn, ngày đóng. Mật ong là thực phẩm, không biếu kèm lời hứa chữa bệnh, và không cho trẻ dưới một tuổi ăn.
Xếp xe cho chuyến xuyên Tây Nguyên
Sau bốn năm ngày, xe của người đi Tây Nguyên thường chở cả cà phê, hạt, trà, rau và trái cây. Xếp đúng giúp món nào cũng giữ được:
- Thùng có nắp cho đồ khô có mùi: cà phê, tiêu, trà mỗi loại một túi kín, không để chung với bánh mứt.
- Túi riêng cho hạt nhiều dầu: mắc ca, điều, để nơi mát nhất của cabin.
- Thùng lạnh có đá gel cho bò một nắng, sữa, đồ cần lạnh; làm đông đá mỗi đêm.
- Thùng giấy thoáng cho bơ và trái cây, đặt trên cùng, không bị đè.
- Hộp cứng một lớp cho dâu tây, rau mềm; mua ở Đà Lạt vào ngày cuối.
- Che phủ các thùng khi đi đường bụi; lau sạch bao bì trước khi đưa vào nhà.
Nếu mua cà phê, hạt với số lượng lớn để chia cho nhiều nhà, cân nhắc nhờ cơ sở gửi hàng thay vì chất đầy xe; xe nhẹ thì đi đèo an toàn hơn.
Những điều nên dè dặt trên cung đường Tây Nguyên
Cà phê rẻ bất thường, đóng túi không nhãn. Cà phê bột có thể bị độn đậu, bắp rang hoặc tẩm hương liệu. Chọn túi có nhãn cơ sở, ngày rang; mua hạt rang thay vì bột nếu nghi ngờ.
Mật ong rừng, rượu ngâm, cây thuốc bày ven đường. Khó biết nguồn, khó kiểm chất lượng. Mật ong chọn nơi rõ nguồn; cây thuốc, rượu ngâm không rõ thành phần thì bỏ qua.
Thịt thú rừng, động vật hoang dã. Không mua, dù được mời là "đặc sản bản". Vừa vi phạm quy định bảo vệ động vật, vừa không qua kiểm dịch.
Đồ tươi Đà Lạt mua đầu chuyến. Rau, dâu, hoa Đà Lạt mua ở ngày đầu của chuyến đi lên Bắc Tây Nguyên sẽ héo, mốc trước khi về.
Hạt mắc ca nhân trần không bao bì. Nhân hạt để hở dễ ôi dầu và nhiễm bụi; chọn túi kín, ngày đóng gần.
Câu hỏi thường gặp
Đi Tây Nguyên nên mua cà phê ở Pleiku hay Buôn Ma Thuột?
Cả hai vùng đều trồng nhiều cà phê; không có nơi hơn tuyệt đối. Điều đáng chọn là loại, độ rang, ngày rang và nhãn cơ sở. Mua hạt rang có ngày rang gần thì hương giữ lâu hơn.
Bơ mua ở Tây Nguyên mang về được mấy ngày?
Bơ già còn cứng có thể chịu vài ngày ở nơi mát rồi mới chín. Bơ đã mềm chỉ nên ăn trong một hai ngày. Xếp một lớp trong thùng giấy, lót giấy, không chồng nhiều lớp.
Bò một nắng có để ngoài được không?
Không nên. Bò một nắng còn nhiều nước, phải giữ lạnh như thịt tươi và nướng chín trước khi ăn. Chỉ mua khi còn dưới một ngày đường hoặc có thùng lạnh với đá thay hằng ngày.
Hạt mắc ca mua nguyên vỏ hay nhân tách?
Nguyên vỏ đã nứt sẵn bền hơn vì vỏ che nhân khỏi không khí. Nhân tách tiện ăn nhưng dễ ôi dầu, nên chọn túi kín, ngày đóng gần và cất ngăn mát khi về.
Đi từ Đà Lạt lên Kon Tum cũ thì mua đồ Đà Lạt lúc nào?
Đi chiều ấy, Đà Lạt là chặng đầu. Mua đồ khô như mứt, trà, đồ sấy thì được; rau, dâu, hoa tươi nên ăn trên đường hoặc bỏ qua, vì không chịu nổi nhiều ngày trên xe.
Mang cà phê, hạt ra nước ngoài có được không?
Cà phê rang và hạt đóng gói thường dễ mang hơn đồ tươi, nhưng mỗi nước có quy định kiểm dịch riêng, nhất là với nhân xanh và hạt sống. Giữ bao bì gốc và kiểm quy định nơi đến trước khi mua.