Đi xuyên Việt bằng ô tô, quy tắc mua quà dọc quốc lộ 1 và cao tốc Bắc – Nam rất đơn giản: đồ khô mua ở đâu cũng được, đồ tươi và đồ lên men chỉ mua ở một hai chặng cuối trước khi về. Mỗi tỉnh dọc đường có vài món nổi tiếng, nhưng xe chạy nhiều ngày dưới nắng thì món nào mua quá sớm cũng thành gánh nặng.
Bài này viết cho người tự lái hoặc đi xe gia đình trên trục Bắc – Nam, theo bất kỳ chiều nào. Lịch trình, chỗ nghỉ và đường đi thuộc về các trang du lịch; ở đây chỉ bàn chuyện mua sản vật: chặng nào có gì, món nào chịu được mấy ngày trong xe, xếp đồ ra sao để về tới nhà còn biếu được. Không có giá và không có tên cửa hàng hay trạm dừng nào.
Vì sao mua quà trên đường dài khác mua ở một tỉnh
Khi đến một tỉnh rồi bay về, bạn mua quà một lần, đóng gói một lần, vài giờ sau đã ở nhà. Chuyến xuyên Việt khác hẳn: quãng đường trên dưới một nghìn bảy trăm cây số giữa hai đầu đất nước, đi chậm thì năm bảy ngày, mỗi ngày xe đứng dưới nắng ở bãi đỗ vài lần. Một hộp nem chua mua ở Thanh Hoá ngày thứ hai sẽ ở trong xe thêm năm ngày nữa nếu bạn đi tiếp vào Nam. Đó là chỗ phần lớn quà bị hỏng.
Cao tốc Bắc – Nam phía Đông thông xe nhiều đoạn làm thay đổi cách mua. Đi quốc lộ 1 cũ, xe chạy qua thị trấn, chợ huyện, những dãy hàng bán đặc sản hai bên đường. Đi cao tốc, bạn chạy vòng ngoài các đô thị, chỗ dừng thường là trạm dừng nghỉ, nơi bán đồ đóng gói của nhiều tỉnh. Muốn mua đúng sản vật của một vùng, nhiều khi phải rẽ vào thành phố hoặc ghé chợ, và thời gian rẽ vào cũng cần được tính trong lịch đi.
Thêm một yếu tố ít ai tính: nhiệt độ. Đi từ Bắc vào Nam là đi về phía nóng hơn, nhất là mùa hè ở miền Trung. Cốp xe để ngoài nắng trưa có thể nóng hơn nhiều so với trong cabin có điều hoà. Bánh kẹo chảy dính, đồ hạt ôi dầu, đồ lên men chua nhanh. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "tỉnh này có gì", mà là "món này còn ở trong xe bao nhiêu ngày nữa".
Từng chặng: món mang xa được và món chỉ nên ăn tại chỗ
Bảng đi theo chiều Bắc – Nam, theo tên tỉnh mới, chỉ gom những món người đi đường hay gặp. Mỗi tỉnh đều có nhiều hơn thế; các danh mục vùng của trang có bài riêng cho từng tỉnh và từng sản vật.
| Chặng | Món khô, chịu được nhiều ngày | Món chỉ nên mua ở chặng cuối |
|---|---|---|
| Ninh Bình | Cơm cháy, bánh nhãn, chè lam | Đồ tươi, thịt |
| Thanh Hoá | Bánh gai, kẹo lạc | Nem chua |
| Nghệ An, Hà Tĩnh | Kẹo cu đơ, kẹo lạc, tương đóng chai kín | Cam theo mùa, hồng ngâm |
| Quảng Trị (gồm Quảng Bình cũ), Huế | Khoai deo, mè xửng, ruốc khô, chè khô | Tôm chua, mắm các loại |
| Đà Nẵng (gồm Quảng Nam cũ) | Mực khô, mực rim đóng hộp | Chả bò, chả cá, tré |
| Quảng Ngãi | Đường phổi, kẹo gương, mạch nha | Cá bống rim để ngoài |
| Gia Lai phía biển (Bình Định cũ) | Bánh tráng, bún song thần khô | Tré, nem chợ Huyện, bánh ít lá gai |
| Đắk Lắk phía biển (Phú Yên cũ), Khánh Hoà | Bánh tráng, yến đóng hộp có nhãn | Nem Ninh Hoà, chả cá |
| Khánh Hoà phía nam (Ninh Thuận cũ), Lâm Đồng phía biển (Bình Thuận cũ) | Nho khô, táo sấy, tỏi, hành | Nho tươi, thanh long, mực một nắng |
Bảng không xếp hạng vùng nào. Nó chỉ chia đôi mỗi chặng thành phần mua lúc nào cũng được và phần nên để dành, để bạn khỏi chất đầy xe ngay từ ngày đầu.
Lập kế hoạch mua theo số ngày còn lại trên đường
Trước khi xuất phát, dành mười phút làm việc này với người đi cùng. Nó tiết kiệm nhiều hơn mọi mẹo giữ đồ:
- Viết ra danh sách người cần biếu và món mỗi người thích. Không có danh sách thì dễ mua theo hứng ở mỗi chặng, về nhà dư cả thùng.
- Ghi ngày dự kiến qua từng tỉnh và ngày về tới nhà. Với mỗi món định mua, tính "số ngày còn lại trong xe".
- Đồ khô, đồ đóng gói có hạn dài (kẹo, bánh khô, mực khô, bánh tráng, nho khô): mua ở chặng nào thích cũng được.
- Đồ để được vài ngày (tương đóng chai, mè xửng, ruốc): mua khi số ngày còn lại ít hơn hạn dùng một khoảng an toàn.
- Đồ tươi, đồ lên men, đồ chín (nem, tré, chả, trái cây chín, mực một nắng): chỉ mua ở một hai chặng cuối, khi còn chừng một ngày đường.
- Món nào thích nhưng sai thời điểm, ghi tên và vùng lại; nhiều cơ sở có gửi hàng, hoặc lần sau ghé.
Đi chiều ngược, từ Nam ra Bắc, nguyên tắc vẫn vậy, chỉ đổi tên chặng cuối. Ví dụ người Hà Nội đi vào rồi lái về thì nem chua Thanh Hoá lại là món của chặng cuối, mua lúc đó là vừa.
Giữ đồ trong xe nhiều ngày: cốp nóng, cabin mát và thùng lạnh
Chỗ mát nhất trên xe là trong cabin khi đang chạy có điều hoà; chỗ nóng nhất là cốp sau và sàn xe khi xe đỗ ngoài nắng. Đồ ngọt dễ chảy (mè xửng, kẹo gương, mạch nha), đồ có dầu (đậu phộng, mực rim) nên để trong cabin, dưới ghế, tránh nắng trực tiếp qua kính. Khi xe đỗ lâu, đậu chỗ râm, hé kính một chút nếu an toàn, hoặc mang túi đồ nhạy nhiệt vào cùng.
Một thùng đá gia đình hoặc thùng xốp dày là thứ nên có trên xe nếu bạn định mua đồ lạnh. Đá gel đông sẵn từ nhà dùng được một ngày; đêm nghỉ khách sạn, nhờ đông lại hoặc mua đá viên mới. Đá viên phải để trong túi kín, nước đá tan đừng ngấm vào đồ. Đồ lạnh nên ở dưới cùng, đồ cần mát mà không cần lạnh để trên.
Đồ có mùi mạnh, như mắm, tôm chua, mực khô, khô cá, nên bọc kín nhiều lớp, đặt riêng một thùng có nắp. Sau năm ngày, mùi ám vào nội thất xe và vào bánh kẹo rất khó bay. Đồ khô hút ẩm như bánh tráng, đường phổi, bánh cơm cháy giữ trong túi kín, không để cạnh thùng đá vì hơi nước đọng ngoài thùng.
Cuối mỗi ngày, mở thùng kiểm nhanh: túi nào phồng, đồ nào có mùi lạ, nước nào rỉ ra. Bỏ ngay món có dấu hiệu hỏng, đừng để nó lây sang món khác trong cùng thùng.
Rẽ vào chợ hay mua ở trạm dừng: chọn thế nào
Trên cao tốc, trạm dừng nghỉ là nơi tiện nhất để mua: có chỗ đỗ, nhà vệ sinh, quầy bày đồ đóng gói của nhiều vùng. Đồ ở đây thường có nhãn, bao bì đẹp, hợp làm quà biếu; nhưng sản vật tươi theo mùa và món nhà làm của một làng cụ thể thì ít gặp. Hàng của tỉnh này bày ở trạm dừng tỉnh khác cũng là chuyện thường, nên đọc địa chỉ cơ sở sản xuất trên nhãn nếu bạn cần quà đúng vùng.
Rẽ vào chợ thành phố, chợ thị trấn mất thêm nửa giờ đến một giờ, đổi lại bạn thấy được đồ tươi theo mùa, hỏi được người bán ngày làm, nếm được trước khi mua. Với những món mà độ tươi là tất cả, như nem, tré, chả, trái cây, chợ thường đáng công rẽ vào hơn. Với kẹo, bánh khô, đồ đóng hộp, trạm dừng có nhãn rõ ràng là đủ.
Những dãy hàng bày dọc quốc lộ cũ nằm giữa hai lựa chọn. Có quầy là người làm bán tận tay, có quầy chỉ là điểm bán lại. Hỏi vài câu về ngày làm, nơi làm, cách giữ; người bán biết rõ hàng sẽ trả lời cụ thể. Danh mục này có bài riêng về dấu hiệu chọn hàng ở trạm dừng chân.
Về tới nhà: dỡ xe theo thứ tự và chia quà trong ngày
Sau nhiều ngày trên đường, người ta hay để đồ trong xe qua đêm đầu tiên về nhà vì mệt. Đó là đêm cuối cùng món quà phải chịu nóng ẩm, và là đêm làm hỏng nhiều thứ nhất. Dỡ xe ngay khi về, theo thứ tự: thùng lạnh trước, rồi đồ tươi và đồ lên men, rồi bánh kẹo nhạy nhiệt, cuối cùng mới đến đồ khô.
Mở từng túi kiểm nhanh. Đồ lạnh còn lạnh tay, không mùi lạ thì cất ngay ngăn mát hoặc ngăn đông; đồ lạnh đã ấm lên lâu, túi phồng, có mùi chua khác thường thì bỏ, nhất là nem, tré, chả, hải sản. Trái cây xếp ra rổ thoáng, tách quả dập ra ăn trước. Bánh kẹo chảy dính thì cho vào ngăn mát cho cứng lại, đừng cố gỡ khi còn mềm.
Chia quà trong một hai ngày đầu, mỗi phần kèm một dòng ghi món gì, của vùng nào, hạn dùng và cách cất. Người nhận được quà sớm thì món còn ngon; để cả tuần mới đem biếu thì nhiều món đã quá hạn, nhất là những món bạn đã phải giữ lạnh suốt đường về. Phần đồ khô dư có thể để dành biếu dần, miễn cất kín và theo dõi hạn dùng.
Những sai lầm hay gặp trên chuyến xuyên Việt
Mua đồ lên men ở chặng giữa. Nem chua, tré, tôm chua mua ở miền Trung khi còn ba bốn ngày đường thì đến nơi đã chua gắt hoặc hỏng, lại phải chiếm chỗ trong thùng lạnh suốt chuyến.
Mỗi tỉnh mua một ít "cho đủ bộ". Kết quả là cả chục túi nhỏ, mỗi túi một hạn dùng, người nhận không biết món nào ăn trước. Chọn vài món thật hợp người nhận còn hơn đủ bộ.
Để bánh kẹo cạnh cửa kính. Nắng qua kính làm kẹo mạch nha, mè xửng chảy dính vào bao bì, kẹo gương mất độ giòn.
Tin hoàn toàn vào bao bì "đặc sản". Hộp in tên vùng chưa chắc làm ở vùng đó. Đọc địa chỉ cơ sở sản xuất và ngày sản xuất, không đọc khẩu hiệu.
Mua quá sức chở. Xe chở quá nhiều đồ làm nặng xe, che tầm nhìn sau, lại khó lấy đồ cần thiết. Giữ chỗ cho hành lý và cho thùng lạnh.
Câu hỏi thường gặp
Đi xuyên Việt nên mua quà ở đầu hay cuối chuyến?
Đồ khô có hạn dài mua ở đâu cũng được, kể cả đầu chuyến. Đồ tươi, đồ lên men, đồ chín chỉ nên mua ở một hai chặng cuối, khi còn chừng một ngày đường về nhà.
Trên cao tốc có mua được đặc sản không?
Có, ở các trạm dừng nghỉ, phần lớn là đồ đóng gói của nhiều tỉnh. Muốn mua đồ tươi theo mùa hay đồ nhà làm của một vùng cụ thể, thường phải rẽ vào thành phố hoặc chợ gần lối ra.
Nem chua có để được trong xe nhiều ngày không?
Không nên. Nem chua là đồ lên men sống, nhiệt độ cao làm nem chua nhanh và có nguy cơ mất an toàn. Mua ở chặng cuối, giữ trong thùng mát và dùng theo hạn của người làm.
Cần mang gì trên xe để giữ quà tốt hơn?
Một thùng đá hoặc thùng xốp dày, vài túi đá gel, túi zip, túi hút chân không nếu có, một thùng có nắp cho đồ có mùi, và giấy lót cho trái cây. Đêm nghỉ nhớ làm đông lại đá gel.
Đồ khô như mực, bánh tráng có cần để lạnh trên đường không?
Không cần lạnh nhưng cần kín và khô. Để trong túi kín, xa thùng đá vì hơi nước đọng ngoài thùng làm bánh tráng mềm, mực khô ẩm. Về nhà mới cất ngăn mát nếu để lâu.
Đi theo chiều từ Nam ra Bắc thì sao?
Nguyên tắc như nhau: đồ khô mua lúc nào cũng được, đồ tươi và đồ lên men để dành cho chặng cuối gần nhà. Chỉ cần đổi lại thứ tự các tỉnh khi tính số ngày còn lại.